Note

1 - Alla fine del secondo libro, e prima dell'explicit. A margine: «adictio durat usque ad tale signum Ç».
2 -Riprende, ampliandola, una movenza già in Martin. 398,1-3: «Primo ergo di cendum est de 4 regnis maioribs, de quibus Romanum ultimum fuit. Secundo dicendum est de tempore quo Roma incepit. Tercio de personis a quibus incepit. Quarto de modo quo incepit. Quinto de rectoribus et regimine quo profecit».
3 - Martin. 398,6-13.
4 - Martin. 398,13-16.
5 - Martin. 398,30-32.
6 - Martin. 398,32-40.
7 - Martin. 398,41-42.
8 - Martin. 398,42-43.
9 - Martin. 398,44-399,9.
10 - Martin. 399,10-13.
11 - Martin. 399,13-16.
12 - Martin. 399,16-17.
13 - Martin. 399,17-20.
14 - Martin. 399,20.
15 - Martin. 399,20-22.
16 - Martin. 399,22.
17 - Martin. 399,22-23.
18 - Martin. 399,23-24.
19 - Martin. 399,24-25.
20 - Martin. 399,25-27.
21 - Martin. 399,27-28.
22 - Martin. 399,28-29.
23 - Martin. 399,29-30.
24 - Martin. 399,30-31.
25 - Martin. 399,32-41.
26 - Martin. 399,42-43.
27 - Martin. 399,43-45.
28 - Martin. 399,46-400,1.
29 - Martin. 400,2-5.
30 - Martin. 400,5-7.
31 - Martin. 400,7-9.
32 - Martin. 400,9-10.
33 - Martin. 400,10-11.
34 - Martin. 400,11-12.
35 - Martin. 400,12-13.
36 - Martin. 400,13-14.
37 - Martin. 400,14-15.
38 - Martin. 400,15-16.
39 - Martin. 400,16-21.
40 - Martin. 400,21-26.
41 - Martin. 400,27-28.
42 - Martin. 400,28-29.
43 - Martin. 400,29.
44 - Martin. 400,29-30.
45 - Martin. 400,30.
46 - Martin. 400,30-31.
47 - Martin. 400,31-32.
48 - Martin. 400,32-33.
49 - Martin. 400,33.
50 - Martin. 400,33-34.
51 - Martin. 400,34-35.
52 - Martin. 400,35-36.
53 - Martin. 400,36-37.
54 - Martin. 400,38.
55 - Martin. 400,38-41.
55 - Martin. 400,41-43.
57 - Martin. 400,43-44.
58 - Martin. 400,44.
59 - Martin. 400,44.
60 - Martin. 400,45.
61 -Martin. 400,45-46.
62 - Martin. 400,46.
63 - Martin. 400,46-47.
64 - Martin. 400,47.
65 - Martin. 400,47-48.
66 - Martin. 400,48.
67 - Martin. 400,48-401,5.
68 - Martin. 401,5-6.
69 - Martin. 401,6.
70 - Martin. 401,6-7.
71 - Martin. 401,7-8.
72 - Martin. 401,8-9.
73 - Martin. 401,9-12.
74 - Martin. 401,12-14.
75 - Martin. 401,14-17.
76 - Martin. 401,18-20.
77 - Martin. 401,20.
78 - Martin. 401,20-21.
79 - Martin. 401,21-22.
80 - Martin. 401,22.
81 - Martin. 401,22-23.
82 - Martin. 401,23.
83 - Martin. 401,23-24.
84 - Martin. 401,24-25.
85 - Martin. 401,25.
86 - Martin. 401,25-27.
87 - Martin. 401,27-29.
88 - Martin. 401,29-33.
89 - Martin. 401,33-34.
90 - Martin. 401,34-39.
91 - Martin. 401,39-42.
92 - Martin. 401,42.
93 - Martin. 401,42-44.
94 - Martin. 401,44.
95 - Martin. 401,44-47.
96 - Martin. 401,47-402,5.
97 - Martin. 402,6-8.
98 - Martin. 402,8.
99 - Martin. 402,9-12.
100 - Martin. 402,12.
101 - Martin. 402,12-15.
102 - Martin. 402,15-17.
103 - Martin. 402,17.
104 -Martin. 402,18.
105 - Martin. 402,18-21.
106 - Martin. 402,25-30.
107 - Martin. 402,35-36.
108 Alla fine di III,11 dopo «ipsum», dove si parla di Tarquinio Prisco.
109 A margine di III,11.
110 In III,36,1 dopo «expers», dopo aver detto che Appio Claudio era il primo dei decemviri.
111 Liv. III,33,3.
112 In III,50,1 dopo «hostis unus», riferito all'avversario di Torquato nel duello.
113 Liv. VIII,7,2.
114 Dopo III,59,19, parlando delle ambascerie che giungono a Babilonia presso Alessandro. Ripete per intero il passo di Orosio III,20,3 («Tantus timor in summo Oriente constituti ducis populos ultimi Occidentis invaserat, ut inde peregrinam toto mundo cerneres legationem, quo vix crederes pervenisse rumorem»), che Riccobaldo aveva solo riassunto così: «Ibi totius mundi legationes potuerant intueri».
115 Alla fine di III,63.
116 Aggiunge al testo il brano successivo di Orosio (III,22,15), che Riccobaldo non riportava.
117 Dopo III,132,5, mentre si parla della terza guerra punica.
118 In III,280,2 al posto del riccobaldiano: «Et ipsis diebus fons olei largissimus Rome trans Tiberim terra erupit e taberna meritoria, totaque die largiter fluxit significans gratiam Christi ad gentes». Si parla di Augusto.
119 Or. VI,20,4-9.
120 Martin. 444,7-9.
121 Dopo III,289,6.
122 PC II Mc XIII,XIV,VIII.
123 PC II Mc X.
124 PC II Mc XXI,XIX; Ev X-XI; II Mc XVIII.
125 PC II Mc XIX.
126 PC II Mc XXIII; Ev XIII,XVII,XVIII,XXII.
127 PC Ev XXII,XXIV,XXV,XXIII.
128 PC Ev LXXIII; Ac LIV-LXIV.
129 Ripete quanto letto in Pomerium I,33.
130 Alla fine del libro III. Si riferisce a Tiberio che consulta gli dei per sapere chi gli succcederà.
131 Riassume notizie già sparsamente nel Pomerium.
132 Alla fine di IV,2.
133 In IV,1O,11 dopo «traditus est». Si riferisce ad Ignazio d'Antiochia.
134 In IV,15 dopo «invitus regnaret». Si riferisce ad Elio Pertinace.
135 Alla fine di IV, 23,2. Si riferisce all'imperatore Filippo.
136 Alla fine di IV,47,13. Si è appena riferito di Nepote che ordina vescovo Glicerio.
137 In IV,49,2 dopo «destitit». Si riferisce a Transamundo.
138 PD HR XVI,3 e 7.
139 Dopo IV,50.
140 Dopo IV,52,3. La nota riguarda «ignee acies in cello apparuerunt».
141 Greg. Mag. Dial. III,38 p. 226.
142 In IV,52,14 dopo «nutriri». Riccobaldo riferisce la storia di Lamissione, ma seguendo la Legenda Aurea di Iacopo da Varagine, che non nomina Lamissione.
143 PD HL I,15.
144 In IV,52,17 dopo «optati». Rosmunda medita la morte di Alboino. Riccobaldo segue ancora esclusivamente la Legenda Aurea.
145 PD HL II,28.
146 In IV,52,19 dopo «accepto in virum sui odii vindice». Rosmunda si è ritirata a Ravenna.
147 Dopo IV,52.
148 Segue un concentrato della Historia Langobardorum.
149 PD HL VI,58.
150 PD HL Cont 1.
151 PD HL Cont 1.
152 PD HL Cont 1.
153 PD HL Cont 2.
154 PD HL Cont 3.
155 PD HL Cont 4.
156 PD HL Cont 5.
157 PD HL Cont 6.
158 PD HL Cont 7.
159 PD HL Cont 7.
160 PD HL Cont 7.
161 Dopo IV,54,1.
162 PD HL III,16.
163 Dopo IV,54,2.
164 PD HL III,18-19, 22.
165 Dopo IV,54,8. La nota segue «Gregorius ad gentem Anglorum convertendam ad fidem Christi legavit Augustinum, Iohannem et Mellitum episcopos cum pluribus monachis».
166 PD HL III,29.
167 PD HL III,28.
168 PD HL III,31.
169 PD HL III,34. 35; IV,20.
170 PD HL IV,21-22.
171 PD HL IV,23.
172 PD HL IV,25.
173 PD HL IV,26.
174 PD HL IV,28. Nota che il «nequissime» non è in Paolo Diacono!
175 PD HL IV,28.
176 PD HL IV,28.
177 PD HL IV,28.
178 Non ho trovato questa menzione in nessuna continuazione nota.
179 in IV,54,13 dopo «Deuscelina» (Theudelinda).
180 PD HL IV,21-22.
181 Dopo IV,63,1.
182 PD HL III,35.
183 Dopo IV,66,14.
184 Dopo IV,66,18. Ci si riferisce all'incoronazione di Carlo Magno.
185 In IV,66,19, tra «post eam» et «Nicephorus».
186 Dopo IV,68,6.
187 In IV,68,11 tra «cesar» ed «Octavianus».
188 Rimanda giustamente a Pomerium III,26.
189 Dopo IV,68,14.
190 Martin. 466,16-24.
191 In IV,70,1 dopo «XXV imperavit». Si parla del regno di Lodovico I imperatore.
192 Dopo IV,70,1.
193 Martin. 462,19-27. Ma si tratta di «Pipino», e non di «Carlo».
194 Cf. Mussi 449: «Anno Christi DCCCXXII imperatrix Angilberga uxor Ludovici imperatorisfilii quondam Caroli Magni aedificavit monasterium unum intra muros civitatis Placentiae ad honorem dominicae Resurrectionis, et beatorum martyrum Sixti et Fabiani PP.».
195 Cf. Mussi 449: «Anno Christi DCCCXXIII tempore Pachalis papae corpus B. Sixti Papae et martyris delatum fuit a Roma in Placentia in kalendis septembris».
196 Dopo IV,70,7. Ci si riferisce alla morte di Lodovico I imperatore.
197 Dopo IV,73.
198 Cf. Mussi 449: «Anno Christi DCCCLXVI delatus est corpus B. Martinae a Roma Placentiam».
199 Conferma Sicardo 156,16-18.
200 In IV,74,1 dopo «annis XII». Ci si riferisce al regno di Carlo il Grosso.
201 Martin. 463,36-38.
202 Dopo IV,74.
203 Dopo IV,76.
204 Dopo IV,85.
205 Martin. 465,11-21.
206 Dopo IV,86.
207 Martin. 465,26-28.
208 Martin. 465,28-42.
209 Martin. 465,42-47.
210 Dopo IV,88,3. Si parla di Enrico I imperatore e della consorte.
211 Martin. 466,31-34.
212 In IV,95,1 tra «... anno Christi MCLIII» e «Terdonam oppidum subvertit».
213 Cf. Morena 22,12. Nell'ed. del Morena al posto di «octavo decimo» (che è esatto, v. ibid. la nota n. 3!) è una lacuna. Si tratta però del 1155, non del 1153, come è nel Pomerium. Cf. anche Codagnello 5.
214 In IV,95,3 dopo «Anno MCLVIII Cremonam urbem obtinuit», al posto di «cuius plateam arari fecit» e prima di «Laude oppidum...».
215 Nessun altro cronista parla di questa distruzione.
216 Sempre in IV,95,3, dopo «Cremam».
217 Cf. An. Crem. 5,15-16; Codagnello 6; Bezani 33-34.
218 Sempre in IV,95,3, dopo «hedificavit»; l'anno è il 1158, secondo Riccobaldo.
219 In realtà la costruzione di Castelleone si data al 1188: vedi Sicardo 169,2-3, e nota relativa. Cf. anche Bezani 38.
220 Gesta 16.
221 Gesta 16-17.
222 Gesta 17.
223 Gesta 17-18.
224 Gesta 18.
225 Gesta 18-20.
226 Gesta 20-22.
227 Gesta 24-26.
228 Gesta 26-27.
229 Gesta 28.
230 Gesta 28-29.
231 Gesta 30-31.
232 Settembre, negli altri testi.
233 Gesta 31-34.
234 Gesta 34-35.
235 Gesta 35-36.
236 Gesta 36.
237 Gesta 36-37.
238 Gesta 38-39.
239 Gesta 39-40.
240 Gesta 40.
241 Gestaà40.
242 Gesta 41-48.
243 Gestaà48-52.
244 Gesta 52-53.
245 Gesta 54.
246 Gesta 54.
247 Gesta 54.
248 Per «Sirum».
249 Gesta 54.
250 Gesta 54-56.
251 Gesta 55.
252 Gesta 56.
253 Gesta 56-57.
254 Gesta 57-58.
255 Gesta 58.
256 Gesta 58-59.
257 Gesta 59.
258 Gesta 60.
259 Gesta 60.
260 Gesta 60.
261 Gesta 61-62.
262 Gesta 62.
263 Gesta 62.
264 Gesta 62.
265 Gesta 62-63
266 Gesta 63.
267 Gesta 63-64.
268 Martin. 437,1-5.
269 Dopo IV,95,5.
270 Gran parte di queste notizie - ma alcune sono inedite - desunte forse da Odofredo; cf. N. Tamassia Odofredo. Studio storico-giuridico in Tamassia Scritti di storia giuridica II Padova CEDAM 1967 402-06.
271 Dopo IV,95,6; si parla dello scisma al tempo di Alessandro III.
272 Dopo IV,95.
273 Gesta 78-80.
274 Gesta 80-82.
275 Gesta 82-84.
276 Gesta 84.
277 Gesta 84-86.
278 Gesta 86.
279 Gesta 88.
280 Gesta 88.
281 Gesta 88.
282 Gesta 88-90.
283 Gesta 90.
284 Gesta 90.
285 Per «infinita».
286 Gesta 90.
287 Gesta 92.
288 Gesta 92.
289 Gesta 92-94.
290 Gesta 94-96.
291 Di quest'ultima notazione non è traccia nei Gesta.
292 Dopo IV,96,5.
293 Esatto l'anno di morte, contro il 1198 di Sicardo ed il 1199 degli An. Cr. (vedi la nota 4 in An. Cr. 10).
294 In IV,97,5 al posto del semplice «Anno MCCXIII Cremonenses prelio superant Mediolanenses».
295 Cf. Mussi 458.
296 Cf. Sicardo Cont. 181,4-16; An. Cr. 13,9-14; Pomerium 126; Tolosano 136,1-13; An. Berg. 331,16-21; Chr. Parm. 8,13-14; An. Brix. 817,29-48; Milioli 657,18-36; An. S. Just. 150,36-42; Codagnello 42-44.
297 Per «arma».
298 In IV,98,1 dopo «coronatur»; ci si riferisce a Federico II.
299 In realtà il 22 novembre; per santa Lucia Federico morì!
300 Dopo IV,98,1.
301 Re di Gerusalemme era Giovanni di Brienne, la cui figlia, Jolanda, Federico sposa nel 1225.
302 Dopo IV,98,5; l'anno è il 1224.
303 In realtà nel 1226.
304 In IV,98,7 dopo «placeret»; si parla delle ragioni del dissidio fra Frederico II e Gregorio IX, e si è appena accennato alla diceria secondo la quale il papa avrebbe voluto che Federico sposasse sua nipote.
305 Cf. la lettera di Gregorio IX in HB V,1 338.
306 Dopo IV,98,7.
307 Cf. HB II,1 142-44, 190,220-22.
308 In IV,98,15, tra «quo tempore urbes Italie singule» e «multis turribus inclite visebantur».
309 In IV,98,20 dopo «expugnavit»; si parla dell'imperatore impegnato nel 1237 contro i Milanesi.
310 Dopo IV,98,20.
311 In IV,98,21, dopo «Anno MCCXXXVIII imperator Brixiam obsidione cinxit, sed ea potiri nequivit».
312 L'assedio durò dal 3 agosto al 9 ottobre, cf. Malvezzi 911-12.
313 Dopo IV,98,25.
314 In IV,98,36, dopo «ianuensis»; ci si riferisce ad Innocenzo IV.
315 Dopo IV,98,41; ci si riferisce alla fuga di Federico dalla sconfitta subita a Vittoria nel 1248.
316 Dopo IV,98,42; ci si riferisce alla cattura di Enzo, figlio di Federico, nel 1249.
317 Duecento per gli An. Cr. 18,18.
318 Dopo IV,98,45.
319 In realtà Uberto diviene podestà di Piacenza nel 1253, e signore l'anno successivo.
320 Cf. Mussi 466.
321 Dopo IV,99,4.
322 Lacuna.
323 Cf. Chr. Parm. 19,24-30: «Item eodem anno Parmenses fuerunt sconficti juxsta civitatem per Cremonenses et Parmenses extrinsechos partis imperij, qui erant numero tria milia inter milites et pedites, et multi ex Parmensibus neccati fuerunt in foveis civitatis; et fuerunt Parmenses ducti captivi in Cremonam numero mille quinginti septuaginta quinque; mortui vero innumerabiles; et carocium Parmensium nomine Blancardum, quod Parmenses secum duxerant, aceptum fuit per Cremonenses et ductum Cremonam. Et predicta fuerunt die jovis decimo octavo intrantis augusti, unde vocatus fuit postea in Parma dies ille ad memoriam la mala Áobia ».
324 «Berta» secondo il Chr. Est. 45,16; «Gayardus» secondo il Chr. Parm. 38,32. Sul carroccio in generale, con non pochi rimandi a Cremona, H. Zug Tucci Il carroccio nella vita comunale italiana QuF 65 (1985) 1-104.
325 Cf. Chr. Est. 45,17-18. La restituzione vicendevole avviene nel 1281, cf. Chr. Parm. 38,25-43.
326 In IV,99,13 dopo «in capite»; ci si riferisce alla cattura di Ezzelino.
327 Dopo IV,99,14, dopo «Horreo multitudine et magnitudine truculentie eius de ipso amplius scribere victus mole inmanitatis illius»; si tratta naturalmente di Ezzelino.
328 Dati derivati per Silla da Pomerium III,189,I (dove Silla console vien detto «iuvenis»), e per Nerone da IV,5,1 (ma fraintendendo completamente il riccobaldiano «Non plenis annis XIIII imperavit») e 28.
329 In IV,99,15 dopo «Alberico», da Romano.
330 Dopo IV,99,28; ci si riferisce ad una cometa apparsa per Riccobaldo nel settembre 1265, ma per Martin. nel 1264.
331 Martin. 473,26-28.
332 Dopo IV,99,29.
333 Molto più semplicemente secondo il Chr. Parm. 25,27-28: «Item eo anno dominus Ubertus Pelavicinus, dominus et potestas Cremone, fuit expulsus de ipso dominio per dominum Boxium de Dovaria, et ivit Burgum sancti Donini».
334 Per «eum»?
335 Cf. An. Plac. Gib. 531,48-53; 532,1-10; Mussi 476. Per alcune lucide indicazioni sull'"esperimento" del Pelavicino vedi ancora C. G. Mor «Dominus Eccerinus». Aspetti di una forma presignorile in Studi ezzeliniani Roma, Ist. St. It. per il M. E. 1963 (Studi storici 45-47) 100-01, 114.
336 Conferma An. Cr. 20,14-17.
337 Cf. Chr. Parm. 26,3-5: «Cremonenses vero firmaverunt exercitum ad rocham dicti domini Boxii, quam habebat apud Olium, cum talia militum de Parma».
338 Cf. An. Cr. 20,22-30; Malvezzi 945: «... Boso de Dovaria, sibique adhaerentes Gibellini in Tezolis se communierunt. Boso tamen illinc discedens cum multis ad arcem suam fortem in litore Olii sitam se contulit. Adversus quem Guelfi Cremonae mox exercitum statuentes, tribus mensibus eam arcem obsederunt».
339 Il 24 luglio 1269 per gli An. Cr. 21,1-3; il 25 per gli An. Plac. Gib. 533,15-29; Malvezzi 946: «Cremonenses quoque arcem expugnantes, ubi Boso de Dovaria se communiverat, tunc mox ille discedentes cum omni suo exercitu ad propria remearunt».
340 Cf. Malvezzi 953: «Tunc Boso de Dovaria Cremona expulsus cum amicis suis Suncinum ingressus est. Qui mox bellum adversus Guelfos, et populum civitatis Cremonae parans, nuntios Mediolanum misit, obsecrans ut sibi auxilium ferrent. At Marchio nihil moratus cum exercitu Mediolanensium, Alexandrinorum, Papiensium et Novariensium, multarumque aliarum gentium, in eius auxilium Suncinum properavit. Brixiani autem praesides talia audientes, statim electorum virorum aciem Cremonam direxerunt. Pari modo et aliae Guelforum civitates in eorum subsidium adventarunt. Quae cum Marchioni perlata essent, Mediolanum illico cum omni suo exercitu repedavit anno MCCLXXXIII. Et hoc quidem anno Suncinum a Cremonensibus captum est».
341 Qui si concentrano fatti cronologicamente lontani: la ripresa di Soncino ad opera di Venturino Fonduli e del marzo 1312 (Bezani 81): «Anno Domini supradicto, die XVI martii dominus Guilielmus de Cavalcabobus cum domino Venturino et duobus suis filiis de Fonduliis de Soncino et cum certis aliis militibus Cremone intraverunt castrum Soncini, et facto introitu, et ex quodam tractatu illi de Barbobus fecerunt asentire domino inperatori...». Gasapino dimentica di aggiungere che Soncino fu subito ripreso dagli imperiali ed il Fondulo ed i suoi figli martoriati.
342 Cf. Bezani 63: «Anno vero supradicto, scilicet MCCLXXXI, indictione X, die veneris penultimo ianuarii dominus Bosius de Dovaria, civis et nobilis civitatis Cremone, qui erat capitaneus Guibelinorum, qui dicebantur Tronchazufi, dicte civitatis et expulsus a dominatu et regimine dicte civitatis per partem Guelfam, que appelabatur pars Capeleta, intravit castrum Soncini diocesis dicte civitatis, expulsis inde totis Guelfis. Et eodem millesimo die lune secundo Febr. intravit castrum Romenghi dicte diocesis et fecit maximam guerram predicte Cremone. Anno vero MCCLXXXII dictus dominus Bosius expulsus fuit de dictis castris, et sic dicta castra venerunt ad mandata comunis Cremone. Et sic dominium civitatis Cremone remansit in manibus Guelforum Cremone usque ad adventum domini Henrici inperatoris».
343 Lacuna.
344 In IV,99,35 al posto di «Eo anno Amatinus de Amatis cum complicibus Cremone, legato agente, in urbe Cremona pace recepti sunt. Et Bosius de Dovaria alterius partis princeps cum suis, eius legati opera, expulsi sunt mense februarii»; l'anno è il 1267.
345 Cf. An. Cr. 20,17-20; An. Plac. Gib. 540,54; Chr. Parm. 25,36-26,3: «Item eodem tempore... auditum fuit quod dominus Boxius de Dovaria, qui exiverat de Cremona cum multis aliis, et volebat venire Cremonam et intrare per forciam et exinde expellere legatum, qui ibi erat pro ecclesia romana et qui fecerat fieri pacem inter Cremonenses intrinsechos et extrinsecos, et redierant Capeletos in Cremonam et Insutos de Placentia. Eodem anno potestas Parme et milites omnes, dimisso populo cum militibus Mutinensibus et Reginis redire Parma a dicto obscedio et eos asociatos usque citra flumen Taronis, equitaverunt Cremonam incontinenti et festinanter quam citius potuerunt; et omnes de parte domini Boxii de Dovaria expulerunt et domos eorum fonditus diruerunt». Gli An. Plac. Gib. 499,22 parlano già della fazione dei Barbarasi nel 1250, comprendente ben due mila «socii».
346 Vedi supra 73,5-8.
347 Dopo IV,99,37; ci si riferisce a Corradino di Svevia; l'anno è il 1268.
348 Dopo IV,99,44; ci si riferisce alla diceria secondo cui il pontefice ed i cardinali avevano decretato la cattura e carcerazione di Corradino.
349 Non mi è riuscito ritrovare questa lettera, se di lettera si tratta.
350 Dopo IV,100,20.
351 Cf. Compilatio 252: «Martinus Quartus papa sedit annis IV et ultra: hic bello afflixit in Romaniola Gibellinos».
352 Dopo IV,100,25; ci si riferisce a Gherardo da Camino.
353 Dopo IV,100,28; l'anno è il 1284.
354 Cf. Compilatio 252: «Genuensis classis apud portum Pisanum classem Pisanorum dissipat, XIV millia hominum capta, III millia necata»; Compendium 744: «Anno MCCLXXXIIII Pisanus exercitus navali prelio mari Pisano a Genuensibus superatus est, XIII milia capti et adducti in carcerem, III milia vero ferro perierunt et undis».
355 Dopo IV,100,31; l'anno è il 1286.
356 Cf. Compilatio 252: «Petrus rex Aragonum eo anno moritur».
357 Dopo IV,100,32; ci si riferisce a Niccolò IV, dopo «ordine Minorum».
358 Cf. Compilatio 252: «hic fuit minister generalis Minorum».
359 In IV,100,42 dopo «abdicavit»; ci si riferisce a Celestino V.
360 In IV,101,1 dopo «eligitur»; ci si riferisce ad Adolfo di Nassau, eletto imperatore.
361 Cf. Compilatio 253: «Adulphus genere germanus rex Germaniae ordinatur, huic parere contempsit Adalbertus dux Austrie, filius Rodulphi quondam regis Germaniae. Cum ad pugnam campestrem rex et dux convenissent, rex fortiter pugnando cecidit. Dux fuit superstes»; Compendium 748 più largamente.
362 In IV,101,2 dopo «Bononiam»; ci si riferisce ad Azzo VII d'Este che nel 1286 assedia Bologna.
363 In IV,101,2 alla fine, dopo «abeuntibus cum equis et armis obsessis».
364 In App. 4,8, dopo «ante id tempus»; l'anno è il 1300.
365 Cf. Compilatio 254: «Stella cometes versus Occidentem sparsis crinibus apparuit mense decembri, quae diu per coelum erravit»; Compendium 754: «Stella cometa mense septembris apparuit, crinibus sparsis que per celum erravit ut vidi». 366 Alla fine del libro IV; l'anno è il 1300.
367 Cf. Compilatio 254: «Misit in Italiam papa Bonifacius Karolum fratrem regis Franciae. Fama fuit, quod ex iussu papae veniret conpositor pacis civitatibus habentibus exules cives. Venit itaque Florentiam, ut pacis conpositor, ab imprudenti vulgo statim receptus protinus exules Guelfi de parte, que Nigrorum dicitur sunt secuti, invitis Guelfis Blanchis, ingressi sunt eam urbem. Karolus non obsistit. Post modicum tempus Blanchi eliminantur, reliqui remanserunt»; Compendium 754: «Bonifacius papa Karrolum fratrem regis Francie in Italiam misit. Fama fuit quod ex iussu pape conpositor pacis erat in quibuscumque urbibus que cives exules ex suis haberent. Itaque venit Florentiam; ut pacis conpositor receptus est gaudenter a vulgo imprudenti. Confestim exules Guelfi de factione que dicitur Nigrorum secuti sunt eum et invitis Guelfis Blanchis qui erant in urbe ingressi sunt civitatem. Cum diceretur Karrolo quomodo id eveniret, ait:"Non est michi iurisdictio quid cuiquam prohibere", nil obstitit. Post dies paucos Blanchi expulsi sunt ea urbe; eorum adversarii qui venerant ibi principati sunt».
368 Cf. Compilatio 254: «Rex Franciae Philippus copiosum exercitum duxit in Flandriam callidis artibus magis, quam viribus. Flandrenses regi et suis cladem maximam intulerunt.
Innumeri equites, et proceres Francorum perierunt incaute precipitati in foveas instructas velatas cespitibus»»; Compendium 754: «Rex Francie Philippus Philippi filius copiosum exercitum in Flandriam duxit, qui callidis artibus magis quam viribus regis exercitui cladem maximam intulerunt. Innumeri proceres et equites Franci perierunt, incaute precipitati in foveas a Flandrensibus instructas velatas cespitibus».
369 Cf. Compilatio 254: «Tartari Syriam secundo ingressi eam ad votum populati sunt, mox inde ingressi sunt.
Terremotus in Creta permaximus adeo concussit, ut aqua maris inpulerit in civitatem Candiam tanto impetu, quod omnia aedificia stravit, omnes homines fere occidit; mox adeo retrocessit mare ex portu urbis, ut, ubi aqua profunda erat, tunc nulla viderentur. Arenae fundi maris oculis hominum patuerunt.
Etiam totus sinus Adriaticus concussus est terrae motu eodem»; Compendium 754-55, sui Tartari ha tutt'altra movenza; poi prosegue: «Anno MCCCII terremotus maximi in Creta; mare adeo concussum est ut aquas maris impulerit in civitatem Candiam tanto impetu ut omnia straverit et homines fere omnes occiderit. Mox adeo retrocesserunt aque maris ex portu illo ut ubi aqua profunda erat nulla esset, sed harene fundi oculis hominum patuerunt aperte; concussit etiam terremotus ille totum Adriatici maris sinum».
370 Cf. Compilatio 254: «Bonifacius papa in Anagnia eius patria studio regis Franciae Philippi captus fuit, post paucos dies laxatus est, inde Romam venit, propter illatam iniuriam tabescens animo moritur, apud Sanctum Petrum sepelitur in ecclesia sepulchro sumptuose, quod sibi paraverat»; Compendium 755: «Bonifacius papa anno MCCCIII in patria sua Agnania studio Phylippi regis Francie captus fuit ut supra scripsi. Post paucos dies laxatus venit Romam, mansit apud Sanctum Petrum; post modico tempore tabescens animo propter illatam iniuriam moritur, sepelitur apud ecclesiam Beati Petri in sumptuoso sepulcro quod sibi iam dudum paraverat».
371 Cf. Compilatio 254: «Benedictus XI papa ordinatur, qui sedit mensibus IX vel id circiter: hic legatum ex latere misit in Thusciam ad crucem predicandam.
Cum per legatum pax facta videretur, subito est rescissa fraude Florentinorum, quibus pax ipsa odiosa erat.
Idem papa extinguitur imposito adamanthe in ficu una ex illis, quae sibi appositae fuerant, quibus avide vescebatur. Vacatio apostolice sedis fuit in annum sequentem»; Compilatio 755: «Hic ex latere suo misit legatum in Tusciam ad componendum in ea. Cum per legatum pax facta videretur, subito est rescissa, ut dicitur fraude Florentinorum quibus pax odio erat. Idem papa extinctus est imposito adamante in ficu una ex illis que apposite fuerunt. Hanc necis machinationem struxisse Florentinos plurimorum est opinio. Vacatio sedis apostolice longa mox fuit».
372 Cf. Compilatio 254: «Bellant Paduani cum Venetis propter salinas, quas fieri impediebant Veneti territorio Paduano sitas, iuxta maris lacunas».
373 Cf. Chr. Parm. 93,21-24: «Item eodem tempore prefatus dominus Clemens papa quintus restituit dominos Petrum et Jacobum de Columpna olim cardinales, quos cardinalatu privaverat et excommunicaverat supradictus dominus Bonifacius papa, ad ipsum officium et dignitatem cardinalatus, et ipsos absolvit, et ad amorem suum et romane ecclesie in omnibus restituit et reduxit».
374 Cf. Compilatio 254: «Clemens V papa ordinatur in Guasconia manens; hic archiepiscopus Burdelensis natione Guasconus, assumpto papatus officio, ad se vocavit cardinales et curiam, duos cardinales de Columna exauctoratos olim per papam Bonifacium pristinae restituit dignitati; Concilium vocavit Viennam, Templariorum ordinem irritavit»; Compendium 756-57, ben diversamente.
375 Cf. Compilatio 255: «Pistorium diu obsessum a Florentinis et Lucensibus, tandem cum fame pene deperirent cives, per deditionem habent. Moenia diruta sunt tota, exules inducti, eliminati sunt alii».
376 Cf. Compilatio 255: «Adversus Mafaeum Vicecomitem, populi Mediolani principem, Cremonenses, Placentini, Papienses, et alii populi urbium vicinarum Mediolano inierunt societatem belli, praefecto sibi duce belli Alberto de Scotis placentino, quia pertoesum erat eos potentiae eius Mafaei sibi formidolosi: iunctis sibi illis de Ture, qui eo tempore exulabant, in agrum Mediolanensem copiosum duxerunt exercitum.
Temptatum est de conditionibus pacis, actum est demum, ut Mafaeus desineret principari, et reciperet exules. Confestim Turrriani Mediolanum irruunt, civitatem occupant, Mafaeo excluso: hoc Alberto de Scotis displicuit; sed fraudem emendare non valuit, cum aliis sociis belli placeret»; Compendium 757: «Adversus Mapheum capitaneum populi Mediolani, Cremonenses, Placentini, Papienses et alii populi urbium vicinarum Mediolano inierunt societatem belli, prefecto sibi duce belli Alberto de Scotis de Placentia, quia horrebant potenciam eius Maphei. Et coniunctis sibi illis de Turre qui eo tempore exulabant, copiosum exercitum duxerunt in agrum Mediolanensem. Temptatum est de condicionibus pacis: actum est demum ut Mapheus desisteret a principari ut hactenus egerat et quod exules redirent in domos. Confestim Turrriani irruunt in Mediolanum et occupant civitatem, Mapheo excluso. Hoc displicuit Alberto, sed fraudem emendare nequivit cum aliis sociis belli sic fieri placuerit». Cf. Bezani 68-69: «Anno vero ab incarnatione Domini MCCCII de mense iunii dominus Matheus de Vicecomitibus deperdidit dominium Mediolani et expulsus fuit cum aliquibus suis propinquis, agnatis ipsis existentibus in exercitu ad partem de Melzo comitatus Mediollani, et tunc nobiles et potentes Lonbardie induxerunt dominos de la Ture, venire et intrare fecerunt civitatem Mediolani; et sic status civitatis Mediolani fuit mutatus»; Mussi 484-85.
377 Cf. Chr. Est. 58,26-27.
378 Cf. Compilatio 255: «Mutinae populus tyrannidem Azonis Estensis perhorrens, cum omnibus saevus esset atque terribilis, a cervicibus suis iugum servitutis excussit, quo acto, populus Regii idem fecit, postridie arces, quae in ipsis urbibus erant, ad praesidium servandae tyrannidis confestim dirutae sunt a populis avidis libertatis»; Compendium 757-58: «Anno Christi MCCCVI populus Mutinensis tyrannidem Azonis Estensis perhorrescens, cum omnibus esset saevus et terribilis, a cervicibus eorum iugum excussit. Eo tempore quo... Sequenti die in urbe Regio cives iugum identidem a cervicibus excuciunt, presidium Azonis extrudunt, et arcem munitissimam diruunt...», per quanto riguarda Reggio con molti altri particolari. Cf. Chr. Parm. 93,32-36; Chr. Est. 62,21-63,6; Bezani 69-70.
379 Cf. Mussi 485.
380 Compilatio 256: «Mensis aprilis anni sequentis hora nona diei vel decima fuit solis eclipsis non magna»; Compendium 762: «Eclipsis solis fuit mense aprilis, hora decima».
381 Cf. Compagni III,XXV: «... temea di perdere la signoria»; Cermenate 24: «... dubito ne deteriora sequantur», esclama Guido, ed ancora (26): «... video mortem nostram". nec falsus vates fuit».
382 Cf. Cermenate 22: «Interim principes guelficae factionis Lombardiae Mediolanum vocati, in aula Guidonis de la Turre conveniunt, ut super tanto rerum eventu, si fortuna consentiat, aliqua salubri consilio captetur via».
383 Cf. Ventura 231: «Audiens Guido de Turre, qui tunc capitaneus erat Mediolani, timuit; et congregata multitudine peditum stipendiariorum, quos vidi, voluit occurrere praedicto Henrico. Philippus de Langusco consuluit Guidoni, ne praedicta faceret»; Cermenate 24: «quid mihi, inquit, cum Henrico illo Theutonico, quem asserunt huc accedere turbare quietum statum meum?».
384 Secondo il Cermenate 22-24 Filippo di Langosco si pronuncia immediatamente per l'obbedienza piena all'imperatore, Antonio di Fissiraga constata l'incapacità dei convenuti a prendere una qualche decisione e rimanda tutto all'incontro con Enrico VII, Guglielmo Cavalcabò di Cremona e Simone Avvocato di Vercelli si schierano per la resistenza all'imperatore.
385 Cf. Cermenate 32.
386 Meno di cinquecento secondo Cermenate 33; Mussato I,IX: «inde movit iter trecentis ferme hastatis, peditibusque totidem». Da Asti però il suo seguito si dovrebbe essere arricchito ad opera del marchese di Monferrato Teodoro Paleologo di almeno cinquanta cavalieri e di circa mille fanti (A. A. Settia «Sont inobediens et refusent servir»: il principe e l'esercito nel Monferrato dell'età avignonese , in Piemonte medievale. Forme del potere e della societ Studi per Giovanni Tabacco, Torino, Einaudi 1985 (Saggi 680) 87).
387 In realtà fu eletto re dei Germani e dei Romani il 27 novembre 1308, coronato ad Aquisgrana il 6 gennaio 1309, ed a Milano (non a Monza) esattamente l'anno successivo, come si dice più sotto, attribuendo però il fatto al 1311. Ma anche per il Compagni fu coronato in dicembre, proprio il giorno di Natale 1310 (III,XXVI). Giunse a Torino il 30 ottobre 131O e si mosse da Asti il 12 dicembre, rimase a Vercelli dal 15 al 19, entrò in Milano il 23.
388 Cf. Compilatio 257: «Henricus imperator electus mense decembri anno Christi MCCCX in Italia non cum multis venit equitibus...»; Compendium 765.
389 Delle parole di Gasapino risulterebbe una assurda diversione a Pavia; il Compagni, con ben maggiore credibilità, accenna alla possibilità che si era presentata ad Enrico di andare a Pavia prima di recarsi a Milano (III,XXV). Ma in realtà il nostro anticipa quanto avvenne in seguito, quando Enrico veramente si recò a Pavia e vi rimase dall'11 al 15 aprile 1311; cf. Ventura 231-32.
390 Cf. Compilatio 257: «... reduxit exules in civitates suas, paruerunt ei omnes urbes Liguriae praeter paucas obedientes regi Roberto». Cf. Compagni III,XXIV: «... ricevendo la fedeltà fino presso a Milano; e fu molto impedito dal re Ruberto era in Lombardia»; Cermenate 39: «... Alexandria et Alba dumtaxat exceptis, quarum urbium fides, aut ulla deditio, ex parte regis, minime requisita est; credo quia ambae Roberto regi erant deditae, qui illum ipsum (habuere) Romanum regem in dominum recognoscere et sibi ut superiori obedire, promiserat»; 40: «... plerique Ligures et Lombardi, etiam quos ex proscriptis exulibus suarum terrarum incolas atque cives fecerat...».
391 Cf. Cermenate 39.
392 In verità a S. Ambrogio a Milano, cf. Cermenate 39.
393 Cf. Compilatio 257: «Principio anni sequentis apud urbem Mediolani corona ferrea secundum morem coronatus est, reduxit exules in civitates suas, paruerunt ei omnes urbes Liguriae praeter paucas obedientes regi Roberto. Reduxit in Brixiam Theobaldum Brusatum hominem factiosum, atque, ut eum sibi fidum ac benevolum faceret, passus est eum Theobaldum compatrem fieri in baptismate filio imperatoris noviter nato ac eum prae ceteris honoravit»; Compendium 765: «Principio anni sequentis coronatus est corona ferea ut mos est aput Modotiam. Exules in civitates suas reduxit. Paruerunt ei urbes Lombardie preter Alexandriam et aliquas civitates que regi Roberto parebant. Reduxit in Brissiam Thebaldum Brusatum hominem faciosum et strenuum plusquam probum. Insuper voluit quod eius compater fieret ex filia ipsius imperatoris ac eum pre ceteris honorabat». Non è esatto il commento della Hankey (ibid. nota 1) secondo la quale la Compilatio colloca giustamente l'incoronazione a Milano, contro il Compendium che la colloca a Monza: la Compilatio dice solamente «apud urbem Mediolani», ed il Compendium precisa quell'«apud». Nota che nel testo di Gasapino è già tutto chiarissimo: «apud urbem Mediolani in Modoecia»; e Bezani 74: «... in ecclesia sancti Ambroxii in Munza...». Cf. Malvezzi 965.
394 Gesta 14-16.
395 «Franciscus de Cauresano» figura nel catalogo dei vicari in Const. p. 534 n. 579.
396 Lo stesso grido che risuona a Milano nel tumulto del 12 febbraio, cf. Cermenate 51.
397 Ben diversamente Bezani 74-75: «Anno autem suprascripto, scilicet MCCCX, die XX febr. dominus Fachetus de Canosia marchio, vicarius dicti domini inperatoris, qui gubernabat civitatem Cremone pro dicto domino inperatore, fuit expulsus de dicta civitate per nobiles et popullares dicte civitatis».
398 Cf. Ferreto I 304-05. Questa è una delle ragioni che spiegano per il Bowsky Henry VII... 114 la successiva crudeltà dell'imperatore nei confronti di Cremona. La ribellione di Cremona è per Cermenate 65 conseguenza diretta del tumulto a Milano. A Cremona Guido morì (ibid. 106).
399 Cf. quanto dice un protagonista del tumulto Milanese a Galeazzo: «delendam ubique per urbem Guelficam gentem censeo» (Cermenate 60).
400 Cf. Cermenate 58: «... stolidus furor Theutonum paucis placet...»; 62: «...Theutonus furor...».
401 Febbraio, cf. Cermenate 50-63; Bezani 74: «Erat quidem dominus Guido de la Ture tunc capitaneus et dominus generalis civitatis Mediolani et comitatus et ex quadam deceptione sibi facta per illos de Vicecomitibus expulsus per gentes dicti domini inperatoris de Mediolanio fuit cum paucis sequacibus, videlicet cum eius filiis et illis de domo sua et certis civibus, suis amicis, die XII febr.».
402 Tutto ciò è confermato dalla sentenza di Enrico contro Guido della Torre ed i Cremonesi emessa a Cremona il 10 maggio 1311 (Cermenate 77 nota).
403 Cf. Ventura 231: «Tunc voluit habere florenos centum millia auri, quos eidem dederunt inviti». Cermenate 45-46 parla di un donativo di 50000 proposto da Guglielmo da Pusterla, di altri 10000 per la regina proposto da Matteo Visconti; infine - con sarcasmo, a me pare - Guido della Torre fa la proposta finale: «Perchè non 100000 in tutto, così facciamo cifra tonda?»; in realtà le somme percepite veramente da Enrico sono diverse (ibid. nota relativa). In ogni caso sono avvenimenti antecedenti l'assedio di Brescia.
404 Lacuna.
405 Per «perhibere».
406 Per Cermenate 76 «nobilis atque innocens Supramons cum plerisque huius miseriae sociis» morì in carcere.
407 Cf. Cermenate 44: «Hic etenim rex noster, vere magnanimus et omnium virtutum dives, erat pecunia et auro nimium pauper...».
408 Compilatio 257: «Brixiae Theobaldus Brixatus, expulsis fraude concivibus, qui eum iussu imperatoris pace receperant, imperatori rebellat...»; Compendium 765: «Brisie Thebaldus Brusatus expulsis concivibus qui eum pace receperant imperatori rebellat...». Cf. Bezani 76: «Hoc facto prefatus vero inperator habito Cremone dominio, dominus Tebaldus de Bruxadis, civis et nobillis Brixie et conpater dicti domini inperatoris, qui factus erat dominus dicte civitatis vicariatus nomine pro ipso domino inperatore, dictam civitatem domino inperatori rebellavit et se opposuit».
409 Il 19.
410 Su questa spedizione punitiva vedi G. Sommerfeldt Kˆnig Heinrich VII. und die lombardischen St‰dte in den Jahren 1310-1312 «Deutsche Zeitschirft für Geschichtswissenschaft» 2 (1889) 119 sgg.; F. Schneider Kaiser Heinrich VII Greiz-Leipzig 1924-28 116 sgg.; A. Cavalcab“ Le ultime lotte del comune di Cremona per l'autonomia Cremona 1937 (su cui però vedi le gravi riserve di E. Dupr» Theseider RSI s. 5 4 (1939) 441 sgg.) 31-39, 41-55.
411 Sabato era il 24, e la festa di S. Giorgio si celebra generalmente il 23, ma in molte città del settentrione d'Italia proprio il 24.
412 Cf. Cermenate 75: «... per lutum miserando cultu, quippe laqueis ad collum positis, pergentes praesentiam regis iuxta Padernum decem millibus passuum ab urbe sua distans, in agris quaerunt; et ante pedes vectoris sui profusi, lacrymis vitam petunt, [etiam vicinis hostinus miserandi!]»; Compagni III,XXVIII; Malvezzi 967: «... de ea civitate generosi cives partis Guelfae cum multitudine populi venienti imperatori laqueis collo impositis lacrymabiliter occurrerunt, genibus flexis ad lutum misericordiam ab eo luctuosis clamoribus postulantes»; Chr. Reg. 22; Cortusi 13.
413 Gasapino è il solo a dire che il portavoce dell'ambasceria era Tomasino Zanebono Stanga, mentre tutti gli altri cronisti alludono a Sopramonte.
414 Amedeo.
415 Cf. Cermenate 75: «o fida regni comes clementia, quam cito regem nostrum deseris! hi primum miserrimi Cremonenses te pulsam vultu regio sentiunt! nam sese dedentium, humiles ac despectos vultus et habitum, flexo in laevum vertice respuens, precatus humiles, nec non duros motura lapides, Supramontis verba non audit»; Malvezzi 967: «At ille ab eis faciem suam, et aures prorsus avertit».
416 Ricordato come vicario imperiale a Milano in Cermentae 41; marescalco era Enrico di Fiandra (ibid. 55, 66, 110, 125).
417 Cf. Cermenate 75-76: «qui illico saevae Theutonum custodiae dantur, donec per municipia saevis carceribus distributi miserabiliter destinentur»; Bezani 75-76: «Et hoc facto eodem millesimo prefatus dominus inperator die XXVII aprillis equitavit cum paratu multarum gentium Cremonam, ex eo quod Cremonenses prefati depellerant rectorem, qui erat Cremone pro dicto domino inperatore, et signa fecerant inhobediencie versus eumdem. Nobilles autem qui preerant civitati Cremone tunc erant dominus Supramontus de Amatis cum illis de domo sua, illi de Burgo, dominus Poncinus de Ponzonibus, dominus Gulielmus de Cavalcabobus, dominus Gregorius de Summo, illi de Pizenardis. Et quando ipse inperator fuit propinqus Cremone ad quatuor milliaria, exiverunt ipsam civitatem XXIIII de maioribus et sapientioribus civibus Cremone. Inter quos fuit dictus dominus Supramontus de Amatis, qui erat capitaneus totius populi Cremone, et post eum universaliter totus populus dicte civitatis; et quando Cremonenses predicti fuerunt ad iactum baliste dicto inperatori vicini, in lutum maximum eorum corigiis ad colla sua positis et flexis genibus se proiecerunt clamantesque cum toto eius populo ad ipsum inperatorem atque postulantes 'misericordiam, misericordiam'. Ipse autem inperator ab allia parte vie transivit versus predictos misericordiam clamantes, eius faciem non volvendo, et equitavit versus Cremonam, in luto relictis dictis XXIIII magnis civibus. Qui XXIIII cives, inter quos fuit dictus dominus Supramontus de Amatis, fuerunt de mandato inperatoris inmediate ligati et conducti ad diversos carceres districtus Cremone, et dictus dominus Supramontus ligatus conductus fuit et positus in carceribus in quadam rocha Castri-Leonis districtus Cremone; qui carceribus crudeliter omnes quasi vitam in parvo tempore finierunt»; Mussato IV,VIII: «qui in municipiis Riminingi et Castri Leonis et caeteris tenebantur».
418 Cf. Bezani 76: «Prefatus dominus inperator de hiis civibus nobilibus sic captis et carceratis non contentus...».
419 Cf. Cermenate 76: «Itaque ad urbem turbidus procedit rex, atque obvium pallium, quod, honoris causa, supra verticem eius cives cum maxima reverentia ferre volunt, respuit; ac caeteris honoribus [per Cremonenses reverentiae causa omnino] spretis, iratus etiam moenibus urbis, Cremonam intrat, cum magno exercitu Mediolanensium, nec non paucis exulibus...».
420 Cf. Bezani 76: «Et plures maiorum Cremone, qui erant indomiti et reliquis alliis maioribus minus prudentes, scilicet domini Gullielmus et Iacobus et fratres de Cavalcabobus et dominus Poncinus de PonÁonibus, Gregorius de Summo, Iacopinus de Persico, Lionardus de PiÁenardis, cum multis alliis civibus Cremone tunc apparuerunt sapientiores, ex eo quia exiverunt Cremonam nolentes obedire mandatis ipsius inperatoris, et equitaverunt Vitalianam quasi omnes predicti».
421 La sentenza pronunciata il 10 maggio 1311 contro il Torriani e 71 cremonesi ribelli in Const. pp. 591-93 n. 631. Della sentenza del 29 aprile è rimasto ricordo solo nei cronisti.
422 Astegiano II p. 21 nn. 142-44.
423 Cf. Cermenate 77-78; Ventura 232: «Primum condemnavit Cremonam ad dandum dicto Henrico florenos auri centum millia, et quod totum posse eorum, et reditus sint, et perveniant ad cameram Henrici praedicti; et alia multa mala innumerabilia eidem fecit»; Malvezzi 967: «Et denique Cremonam statim ingressus, nobiles eos, qui sibi tam humiliter occurrerant, et alios quamplures eiusdem urbis egregios cives, carceribus oppressit; quorum quidam ipsis carceribus defuncti sunt, et nonnulli, a quibus pecuniarum magnam quantitatem extorsit, evaserunt». Di Giovanni da Castiglione, che sostituì Ricardo Tizoni come vicario imperiale a Cremona, che si distinse per la sua terribile efficienza, il vescovo di Butrinto diceva di non aver mai visto persona più crudele dopo Nerone (Bowsky Henry VII... 113).
424 Conferma Malvezzi 967. Per l'assedio di Brescia Sommerfeldt 110 sgg.; Schneider 118 sgg.; Bowsky Henry VII... 117 sgg.
425 In realtà il 18; il 19 secondo Malvezzi 975 entrano alcuni nobili del seguito imperiale, e venerdì 24 entra l'imperatore; il 24 «in manibus dicti inperatoris cum certis pactis se posuerunt» secondo Bezani 77.
426 Il lunedì cadeva il 4 ottobre.
427 Cf. Malvezzi 975-76: «Iis itaque taliter peractis ipse imperator ab hac civitate secunda die mensis octobris discedens, septuaginta cives de magnatibus, et alios quosdam satis egregios cives partis Guelfae secum ad civitatem Januensium adduxit...»; Ventura 233. Bezani 78: «Deinde dictus inperator Ianuam equitavit, facto precepto LXX viris civibus civitatis Brixie, nobillibus maximis et popularibus, quod ipsum inperatorem sub pena vite quocumque iret sequerentur. Et sic secuti eum fuerunt usque Ianuam...». Ma da Genova se ne tornarono poi tranquillamente a casa senza neppure chiederne il permesso all'imperatore, «perhaps another sign of Henry's lack of consistency or merely of his inefficiency» (Bowsky Henry VII... 125).
428 Cf. Cermenate 83: «nam exeuntibus saepe Brixiensibus, et saepius qui praesidio urbis erant exulibus et proscriptis Mediolani ad irritamenta certaminum, quae, licet ea gerentibus periculosa ac saepe perniciosa sint, parum victoriae aut momenti bellicis rebus conferre solent, Valeranus frater regis... sagitta de summis moenibus urbis missa ipsum periculoso gulae patentis loco stridens fixit. quo vulnere post paucos dies moritur...»; Compagni III,XXIX; Malvezzi 970-72.
429 Compilatio 257-58: «... Theobaldus trahitur per exercitum, mox in quatuor partes corpus eius partitur absque capite, caput et singule partes divisim altis trabibus in partibus impenduntur...»; Compendium 766: «... Thebaldus per exercitum trahitur, mox in partes IIII dividitur absque capite, et singule partes altis trabibus suspenduntur». Tebaldo fu catturato per caso durante l'assedio, «ad unam scaramuziam» come dice Bezani 77; la sentenza contro di lui data al 20 giugno (Const. pp. 622-23 n. 653); cf. Compagni III,XXIX; Cermenate 80-83 e nota 2; Mussato III,VII.
430 Compilatio 258: «Mense septembri Brixia coacta omnium rerum penuria deditionem fecit: in eos imperator non saevit»; Compendium 766: «Mense septembri Brixia coacta omnium rerum penuria fecit deditionem». Dei tre cardinali citati dal Compagni III,XXIX e da Cermenate 88, il nostro cita solo Niccolò d'Ostia e Luca Fieschi. Bezani 77 parla non senza ragione di «IIII cardinales», vedi Sommerfeldt 127. Il ruolo dei cardinali è sottolineato anche in Malvezzi 972-75.
431 Compilatio 258: «Concilium a Clemente papa in Gallias convocatur Viennam»; Compendium 766: «Concilium a Clemente V papa convocatur in Galliam aput Viennam».
432 Cf. Cermenate 89: «...quibus utcunque compositis...».
433 A Cremona il 4 ottobre, il 6 a Piacenza, e quindi a Pavia.
434 Vi entrò il 21.
435 Compilatio 258: «Composito statu urbium Lombardie, ac Marchiae Trivisinae, cum pax esset ubique eorum locorum, imperator cum copiis suis, instante tempore hyemali, profectus est Genuam, ibi mansit usque in ver anni sequentis»; Compendium 766: «Composito statu Lombardie urbium ac Marchie Trivisine imperator instante tempore yemis profectus [est] Ianuam cum copiis suis. Ibi mansit usque in ver anni sequentis».
436 Il 6 marzo.
437 Il 14 novembre, cf. Cermenate 91-92 e nota 1.
438 In realtà Enrico partì da Pisa il 23 aprile e giunse a Roma il 6 maggio.
439 In realtà fino ad agosto.
440 Cf. Cermenate 98-99.
441 Fino a ricevere da Roberto d'Angiò il 21 novembre 1311 la nomina a capitano generale di Parma e Cremona e dell'intero partito guelfo.
442 Compilatio 258: «Henricus imperator Gibertum de Corrigia sibi fidum putans Regii praefecit vicarium: urbem quoque Parmae fidei suae commisit... Interim Gibertus de Corrigia primo occulte adversatus est imperatori confoederatus cum Florentinis, Bononiensibus, ac ceteris, qui adversabantur principi romano, et primo exules Cremonae Guelfos adiuvit, ut in Cremonam intrarent.
Qua occupata...»; Compendium 766: «Henricus imperator Gybertum de Corigia sibi fidum credens Regii urbis sibi prefecit vicarium, et urbem Parmam fidey illius comissit... Interim Gybertus de Corigia primo oculte adversatus est imperatori, confederatus Florentinis, Bononiensibus ac ceteris qui adversabantur Henrico. Et primo exules Cremone hostes imperatoris adiuvit ut in Cremonam intrarent occulte, qua occupata...». Cf. Malvezzi 977: «... Magnates de Cavalcabobus cum Cremonensibus, qui secum convenerant, dictorumque Brixiensium comitiva, qui pro duce Corradinum de Confaloneriis militem habebant, ad eam civitatem Cremonensem inopinate irruerunt, eamque illico capientes, Gibellinos, et Galeazum de Vicecomitibus illic pro imperatore praesidentem, de ipsa civitate repulerunt anno MCCCXII mense martio».
443 Cf. Cermenate 100-01; Bezani 80-81: «Anno autem Domini MCCCXI post festum nativitatis Domini ad parum tempus, scilicet die Mercurii XII ianuarii, in die sancti Ylarii intraverunt Cremonam illi Guelfi de Cremona, qui se reducti fuerant cum Cavalcabobus, Ponzonibus, Pizenardis et alliis paucis Cremonensibus Vitaliane tempore quo exiverant Cremonam, quando dominus inperator ipsam intravit cum gentibus suis. Et hoc modo... tandem victoria habita optinuerunt dominium dicte civitatis Cremone, expulso domino Galeazio sive domino Azone, eius filio, de Vicecomitibus de Mediolano, dominis et regentibus ipsam civitatem pro domino inperatore Henrico».
444 Compilatio 258: «Anno Christi MCCCXII instante vere novo princeps romanus de Genua profectus est Pisas, inde Romam pervenit, plurimas urbis munitiones ocupaverant Ursini, introducto Joanne fratre regis Roberti.
Imperator per vim Romam ingreditur, favore etiam illorum, qui illi parebant, intra moenia urbis bellatur; omnes tandem munitiones sibi obsistentes armis cepit, praeter Castellum Sancti Angeli, et locum Beati Petri, quae tenebant Ursini»; Compendium 767: «Instante vere novo, imperator de Ianua profectus est Pisas. Inde Romam pervenit. Plurimas urbis munitiones ocupaverant Ursini, introducto Iohanne fratre regis Roberti. Imperator vi armorum Romam ingreditur, bellatur intra urbis menia. Omnes tamem munitiones sibi obsistentes armis cepit preter Castellum Sancti Angeli et locum Beati Petri que Ursini tenebant». Cf. Malvezzi 976: «At vero idem imperator Henricus anno Domini MCCCXII veris tempore cum exercitu suo mare ingressus, a Janua urbe ad civitatem Pisarum perrexit, et inde Romam profectus est. Verum magnates Ursini, ceterique romani cives, qui parti Guelfae favebant, iam prius illustrem principem Johannem fratrem serenissimi regis Roberti cum magna gentium multitudine adversus eum imperatore introduxerant. Imperator Romam ingreditur; intra moenia urbis bellatur, multas munitiones sibi obsistentes imperator armis cepit. Castrum Sancti Angeli, et loca Beati Petri tenebant Ursini».
445 Cf. Malvezzi 976: «Verumtamen Henricus per cardinales a summo pontifice Clemente V deputatos in Ecclesia Sancti Petri in Vinculis coronatur. Tamdem cum omni die in ea urbe bellum fieret, misit summus pontifex utrique parti, quatenus de civitate abirent. Paruerunt mandato».
446 Compilatio 258: «Imperator tamen festo Pentecostes vel Ascensionis in Laterano, coronatus est per cardinales, quibus commissum erat negotium a summo pontifice Clemente V. Dum quotidie bellaretur in urbe, utrique parti summus pontifex iussit, ut urbe abirent; paruerunt mandato. Henricus augustus in Thusciam veniens damna maxima intulit Perusinis, pervenit Aritium, inde magnum Florentiae duxit exercitum: obtinuit castella, et posuit Florentiam in timore»; Compendium 767: «Imperator eo anno festo Ascensionis in Laterano coronatus est per cardinales quibus datum erat negotium a summo pontifice, dum quotidie bellaretur in urbe. Utrique parti summus pontifex missit ut abirent urbe; paruerunt mandato. Imperator in Tusciam veniens maxima dana Perusinis obsistentibus intulit; pervenit Aretium. Inde in agrum Florentinum pergit; obtinuit castella que sibi venienti obstabant. Castra posuit iuxta Florentiam».
447 Giunse a San Salvo il 19 settembre. Cf. Cermenate 109; Villani IX,XLVI.
448 Compilatio 258: «Erant tunc augusto copiae, ut aiunt, equitum mille quingentorum, ex Germania, peditum vero VI.
Florentinis vero erant equites cum auxiliis tria millia quingenti, peditum vero XL milia, non tamen ausi sunt se commitere proelio signis collatis aliquando aggressi imperatoris gentem, clade acepta, digressi sunt inde»; Compendium 767: «Erant imperatori copie ut aiunt MVc equitum Germanorum et peditum VIm. Florentinis vero equites IIImD, peditum vero XLm. non tamen ausi sunt se comitere prelio signis collatis». Per Cermenate 109 nell'esercito di Enrico «computatis Aretinis aliisque Thuscis suae factionis et aliquot nobilibus italicis, erant non ultra equites MCC et cuiusque generis pedites VIII millia»; per Villani IX,XLVI «1800 cavalieri, li 800 oltramontani, et 1000 italiani...».
449 Compilatio 258-59: «Eo anno concilium Viennae solvitur, in quo inter caetera decreta exauctoratus est ordo Militum Sanctae Mariae de Templo; eius ordinis bona collata sunt per summum pontificem ordini Hospitalis Sancti Johannis Hierosolymitani, qui esset ubique terrarum, praeterea quae habebant in quatuor regnis, Hispanie scilicet, regno Castiliae, Portugalliae, Aragonie et Maioricano»; Compendium 767-68: «Eo anno concilium Vienne solvitur, in quo inter cetera decreta exauctoratus est ordo [militum] sanctae Marie de Templo. Eius ordinis bona collata sunt per summum pontificem ordini hospitalis sancti Iohannis Ier[oso]limitani, que erant ubique terrarum preter ea que habebant in quatuor regnis, scilicet regno Castelle, Portugalie, Aragonie, ac Maioricarum».
450 Compilatio 259: «Ipso etiam anno bellum infestum agitur inter Paduanos, factos adversarios imperii, et inter Vicentinos, quos substinebat vicarius augusti, idest princeps Veronae, cui nomen est Canis de la Scala, vir iuvenis acer et securus proeliorum discrimine»; Compendium 768: «Ipso anno infestum bellum agitur inter Paduanos factos adversarios imperatori et inter Vicentinos quos substinebat vicarius imperatoris, princeps Verone, cui nomen erat Canis de la Scalla iuvenis acer et intrepidus in bello»
451 Compilatio 259: «Hoc anno fere per omnem Italiam maxima caritas annonae, vini et escalium cunctorum...»; Compendium 768: «Eo anno fere per omnem Ytaliam caritas annone, vini et escalium omnium...».
452 Cf. Bezani 80: «Eodem etiam anno maxima caritudo fuit in Cremona et in aliis certis contratis victualium, sic quod valebat starium frumenti sold. XL, et ad tantum devenit, quod homines euntes per civitatem adherebant muris et pre fame moriebantur».
453 Compilatio 259: «... quae permansit per annum...»; Compendium 768: «... que per totum annum duravit...».
454 Compilatio 259: «Principio anni sequentis cum exercitu suo mansit augustus apud vicum, qui dicitur Sanctus Cassianus, distans a Florentia circiter VIII millia passuum.
Hic locus versus Senam situs, commodus est habitaculis multis ac pulchris: ibi hyemando damna plurima intulit in agro Florentiae atque Senensium»; Compendium 769: «Henricus augustus principio anni manebat cum exercitu suo aput locum qui dicitur Sanctus Cassianus, longe a Florentia versus Senam octo milibus passuum. Is locus erat comodus habitationibus multis. Ibi moram trahens damna plurima intulit in agrum Floren[tie] et Senensium». Cf. Cermenate 113-15; Mussato IX,IV, Villani IX,XLVII.
455 Compilatio 259: «Facto vere Podium Bonici restauravit pristino loco in monte. Hoc oppidum viris frequens olim destructum fuit a Karulo Primo rege Siciliae; deinde incolae habitacula posuerunt in montis radicibus: nunc in cacumen montis est loco pristino reconstructum natura loci praetutum». Cf. Cermenate 115-16.
456 Cf. Chr. Est. 81,4-6.
457 In realtà il 24.
458 Cf. Cermenate 133; Mussato XVI,VIII.
459 A margine delle note precedenti, e d'altra mano.
460 Il 9 agosto era un lunedì.
461 In V,19,1 dopo «Germania est, ubi plurimam partem Suevi tenent».
462 Dopo V,21; ci si riferisce ovviamente alla Tracia.
463 Dopo V,52,7; termina un elenco di città che conservano reliquie di santi.
464 In V,54 dopo «Histria».
465 In V,54 dopo «Padi fluenta».
466 Dopo V,54.
467 PD HL II,14.
468 In V,55 dopo «Cottie».
469 PD HL II,18.
470 In V,55 dopo «Rethias».
471 Cf. PD HL II,15.
472 In V,55 dopo «Liguribus».
473 Vedi supra nell'Introduzione.
474 Dopo V,55.
475 Cf. PD HL II,15.
476 In V,57 dopo «continet Ianuam».
477 Dopo V,57.
478 PD HL II,16.
479 In V,58 dopo «Aureliam».
480 PD HL II,16.
481 Dopo V,67; ci si riferisce alla Lucania.
482 PD HL II,17.
483 In V,74 dopo «occupaverant»; ci si riferisce ai galli che invadono l'Italia.
484 Liv. V,34,9-35,3.
485 In VI,1,46 dopo «Herode».
486 In VI,1,50 dopo «filio»; ci si riferisce a Giovanni Battista decapitato da Erode...
487 In VI,1,50 dopo «Aristoboli»; continua a proposito di Erode.
488 Dopo VI,1,60; ci si riferisce alle ossa di Luca Evangelista.
489 In VI,2,1 dopo «Bethsaide»; ci si riferisce a Pietro Apostolo.
490 Martin. 408,45.
491 In VI,2,3 dopo «Patritio»; ci si riferisce a Cleto.
492 Martin. 410,3.
493 In VI,2,4 dopo «Celio»; ci si riferisce a Clemente I.
494 Martin. 410,11.
495 In VI,2,5 dopo «atheniensis»; ci si riferisce ad Anacleto.
496 Martin. 410,30.
497 In VI,2,7 dopo «Tauri»; ci si riferisce ad Alessandro I.
498 Martin. 410,47.
499 In VI,2,8 dopo «Lata»; ci si riferisce a Sisto I.
500 Martin. 411,4.
501 In VI,2,9 dopo «grecus»; ci si riferisce a Telesforo.
502 Martin. 411,16.
503 In VI,2,10 dopo «atheniensis»; ci si riferisce a Igino.
504 Martin. 411,26.
505 In VI,2,11 dopo «Aquilegia»; ci si riferisce a Pio I.
506 Martin. 411,33.
507 In VI,2,12 dopo «sirus»; ci si riferisce ad Aniceto.
508 Martin. 411,44.
509 In VI,2,13 dopo «campanus»; ci si riferisce a Sotero.
510 Martin. 412,7.
511 In VI,2,14 dopo «Nicopolis»; ci si riferisce ad Eleuterio.
512 Martin. 412,15.
513 In VI,2,15 dopo «afer»; ci si riferisce a Vittore I.
514 Martin. 412,29.
515 In VI,2,16 dopo «romanus»; ci si riferisce a Zefirino.
516 Martin. 412,38.
517 In VI,2,17 dopo «romanus»; ci si riferisce a Callisto I.
518 Martin. 412,49.
519 In VI,2,18 dopo «romanus»; ci si riferisce a Urbano I.
520 Martin. 413,4.
521 In VI,2,19 dopo «romanus»; ci si riferisce a Ponziano.
522 Martin. 413,15.
523 In VI,2,20 dopo «Maximiano»; ci si riferisce a Antero.
524 In VI,2,21 dopo «romanus»; ci si riferisce a Fabiano.
525 Martin. 413,25.
526 In VI,2,21 dopo «imperante Gordiano».
527 In VI,2,22 dopo «romanus»; ci si riferisce a Cornelio.
528 Martin. 413,43.
529 In VI,2,23 dopo «romanus»; ci si riferisce a Lucio I.
530 Martin. 414,1.
531 In VI,2,24 dopo «romanus»; ci si riferisce a Stefano I.
532 Martin. 414,4.
533 In VI,2,25 dopo «grecus»; ci si riferisce a Sisto II.
534 Martin. 414,8.
535 In VI,2,26 dopo «exmonacho»; ci si riferisce a Dionigi I.
536 Martin. 414,12.
537 In VI,2,27 dopo «romanus»; ci si riferisce a Felice I.
538 Martin. 414,20.
539 In VI,2,28 dopo «tuscus»; ci si riferisce ad Eutichiano.
540 Martin. 414,25.
541 In VI,2,29 dopo «Dioclitiani»; ci si riferisce a Caio.
542 Martin. 414,30.
543 In VI,2,30 dopo «romanus»; ci si riferisce a Marcellino.
544 Martin. 414,41.
545 In VI,2,31 dopo «Lata»; ci si riferisce a Marcello I.
546 Martin. 415,18.
547 In VI,2,34 dopo «romanus»; ci si riferisce a Silvestro I.
548 Martin. 415,32.
549 In VI,2,35 dopo «romanus»; ci si riferisce a Marco.
550 Martin. 416,9.
551 In VI,2,36 dopo «romanus»; ci si riferisce a Giulio I.
552 Martin. 416,13.
553 In VI,2,37 dopo «romanus»; ci si riferisce a Liberio.
554 Martin. 416,30.
555 In VI,2,38 dopo «romanus»; ci si riferisce a Felice II.
556 Martin. 416,42.
557 In VI,2,39 dopo «natione»; ci si riferisce a Damaso.
558 Martin. 416,46. 559 In VI,2,41 dopo «romanus»; ci si riferisce a Siricio.
560 Martin. 417,15.
561 In VI,2,42 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Anastasio.
562 Martin. 417,34.
563 In VI,2,43 dopo «albanensis»; ci si riferisce ad Innocenzo I.
564 Martin. 417,41.
565 In VI,2,45 dopo «romanus»; ci si riferisce a Bonifacio I.
566 Martin. 418,6.
567 In VI,2,46 dopo «romanus»; ci si riferisce a Celestino I.
568 Martin. 418,9.
569 In VI,2,46 dopo «Valentiniano Tertio genero suo».
570 In VI,2,47 dopo «romanus»; ci si riferisce a Sisto III.
571 Martin. 418,18.
572 In VI,2,47 dopo «Theodosio Secundo».
573 In VI,2,48 dopo «tuscus»; ci si riferisce a Leone I.
574 Martin. 418,25.
575 In VI,2,48 dopo «Marciano».
576 In VI,2,48 dopo «epistolas XII».
577 Martin. 418,26-28.
578 In VI,2,49 dopo «sardus»; ci si riferisce ad Ilario.
579 Martin. 419,14.
580 In VI,2,50 dopo «tiburtinus»; ci si riferisce a Simplicio.
581 Martin. 419,21.
582 In VI,2,51 dopo «romanus»; ci si riferisce a Felice III.
583 Martin. 419,37.
584 In VI,2,52 dopo «afer»; ci si riferisce a Gelasio I.
585 Martin. 419,46.
586 In VI,2,53 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Anastasio II.
587 Martin. 420,1.
588 In VI,2,54 dopo «sardus»; ci si riferisce a Simmaco.
589 Martin. 420,9.
590 In VI,2,55 dopo «campanus»; ci si riferisce ad Ormisda.
591 Martin. 420,25.
592 In VI,2,56 dopo «tuscus»; ci si riferisce a Giovanni I.
593 Martin. 420,30.
594 In VI,2,57 dopo «sabinus»; ci si riferisce a Felice IV.
595 Martin. 420,36.
596 In VI,2,58 dopo «romanus»; ci si riferisce a Bonifacio II.
597 Martin. 420,40.
598 In VI,2,59 dopo «romanus»; ci si riferisce a Giovanni II.
599 Martin. 420,42.
600 In VI,2,60 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Agapito I.
601 Martin. 420,45.
602 In VI,2,62 dopo «romanus»; ci si riferisce a Vigilio.
603 Martin. 421,5.
604 In VI,2,63 dopo «romanus»; ci si riferisce a Pelagio I.
605 Martin. 421,23.
606 In VI,2,64 dopo «romanus»; ci si riferisce a Giovanni III.
607 Martin. 421,29.
608 In VI,2,65 dopo «romanus»; ci si riferisce a Benedetto I.
609 Martin. 421,41.
610 In VI,2,65 dopo «Mauritio»; ci si riferisce a Pelagio II.
611 Martin. 421,46-47.
612 In VI,2,67 dopo «romanus»; ci si riferisce a Gregorio I.
613 Martin. 422,7.
614 In VI,2,70 dopo «Valeria»; ci si riferisce a Bonifacio IV.
615 Martin. 422,32.
616 In VI,2,71 dopo «romanus»; ci si riferisce a Deusdedit.
617 Martin. 422,46.
618 In VI,2,73 dopo «campanus»; ci si riferisce ad Onorio I.
619 Martin. 423,3.
620 In VI,2,74 dopo «romanus»; ci si riferisce a Severino.
621 Martin. 423,15.
622 In VI,2,75 dopo «Dalmatia»; ci si riferisce a Giovanni IV.
623 Martin. 423,18.
624 In VI,2,78 dopo «romanus»; ci si riferisce a Eugenio I.
625 Martin. 423,38: ma in riferimento a papa Vitaliano!
626 In VI,2,80 dopo «exmonacho»; ci si riferisce a Deodato.
627 Martin. 424,1.
628 In VI,2,81 dopo «romanus»; ci si riferisce a Dono I.
629 Martin. 424,10.
630 In VI,2,83 dopo «siculus»; ci si riferisce a Leone II.
631 Martin. 424,17.
632 In VI,2,84 dopo «romanus»; ci si riferisce a Benedetto II.
633 Martin. 424,25.
634 In VI,2,85 dopo «Antiochia»; ci si riferisce a Giovanni V.
635 Martin. 424,30.
636 In VI,2,86 dopo «romanus»; ci si riferisce a Conone.
637 Martin. 424,31.
638 In VI,2,87 dopo «Antiochia»; ci si riferisce a Sergio I.
639 Martin. 424,34.
640 In VI,2,88 dopo «romanus»; ci si riferisce a Leone III, poi considerato illegittimo.
641 Martin. 424,43.
642 In VI,2,89 dopo «grecus»; ci si riferisce a Giovanni VI.
643 Martin. 425,4.
644 In VI,2,90 dopo «romanus»; ci si riferisce a Giovanni VII.
645 Martin. 425,7.
646 In VI,2,91 dopo «romanus»; ci si riferisce a Sisinio.
647 Martin. 425,11.
648 In VI,2,92 dopo «sirus»; ci si riferisce a Costantino I papa.
649 Martin. 425,13.
650 In VI,2,93 dopo «sirus»; ci si riferisce a Gregorio II.
651 Martin. 425,21.
652 In VI,2,94 dopo «romanus»; ci si riferisce a Gregorio III.
653 Martin. 425,37.
654 In VI,2,95 dopo «grecus»; ci si riferisce a Zaccaria.
655 Martin. 425,48.
656 In VI,2,96 dopo «romanus»; ci si riferisce a Stefano II.
657 Martin. 426,13.
658 In VI,2,96 dopo «Constantino Quinto».
659 In VI,2,97 dopo «romanus»; ci si riferisce a Paolo I.
660 Martin. 426,19.
661 In VI,2,99 dopo «siculus»; ci si riferisce a Stefano III.
662 Martin. 426,33.
663 In VI,2,100 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Adriano I.
664 Martin. 426,37.
665 In VI,2,101 dopo «romanus»; ci si riferisce a Leone III.
666 Martin. 427,8.
667 In VI,2,102 dopo «romanus»; ci si riferisce a Stefano IV.
668 Martin. 427,25.
669 In VI,2,102 dopo «XVIII».
670 In VI,2,103 dopo «romanus»; ci si riferisce a Pasquale I.
671 Martin. 427,27.
672 In VI,2,104 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Eugenio II.
673 Martin. 427,34.
674 In VI,2,106 dopo «romanus»; ci si riferisce a Gregorio IV.
675 Martin. 427,39. 676 In VI,2,107 dopo «romanus»; ci si riferisce a Sergio II.
677 In Martin. 421,1 è «ex patre Sergio».
678 In VI,2,108 dopo «romanus»; ci si riferisce a Leone IV.
679 Martin. 428,4.
680 Dopo VI,2,111, dopo: «in diversiis scientiis profecit»; ci si riferisce a Giovanni Anglico.
681 Martin. 428,30-37.
682 In VI,2,112 dopo «romanus»; ci si riferisce a Benedetto III.
683 Martin. 429,2.
684 In VI,2,113 dopo «romanus»; ci si riferisce a Niccolò I.
685 Martin. 429,6.
686 In VI,2,115 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Adriano II.
687 Martin. 429,21.
688 In VI,2,118 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Adriano III.
689 Martin. 429,37.
690 In VI,2,119 dopo «romanus»; ci si riferisce a Stephano V.
691 Martin. 429,39.
692 In VI,2,129 dopo «natione»; ci si riferisce a Sergio III.
693 Martin. 430,23.
694 In VI,2,140 dopo «Lata»; ci si riferisce a Giovanni XII.
695 Martin. 431,11.
696 Dopo VI,2,142; ci si riferisce a Leone VIII.
697 Martin. 431,24-25; «qui suum turbabant papatum» è un'aggiunta del nostro.
698 Dopo VI,2,144; ci si riferisce a Benedetto VI.
699 Martin. 431,32-33.
700 Dopo VI,2,148 dopo «imperante Ottone Tertio»; ci si riferisce a Giovanni XIV.
701 In VI,2,151 dopo «imperatoris».
702 Martin. 432,14-18, ma si tratta di Gregorio V!
703 Dopo VI,2,160; ci si riferisce a Sergio IV.
704 Martin. 432,50.
705 In VI,2,162 dopo «Vigesimus»; ci si riferisce a Giovanni XX.
706 Martin. 433,8-9.
707 In VI,2,163 dopo «tusculanus»; ci si riferisce a Benedetto IX.
708 Per la verità Martin. 433,11 dice «ex patre Alberico».
709 In VI,2,167 dopo «habuit»; ci si riferisce a Gregorio VII.
710 In VI,2,179 dopo «Centhio»; ci si riferisce sempre a Gregorio VII.
711 Per la verità Martin. 434,24 dice «prefecti filius».
712 In VI,2,180 dopo «Cassinensis»; ci si riferisce a Vittore III.
713 Martin. 434,40.
714 In VI,2,182 dopo «Secundus»; ci si riferisce a Pasquale II.
715 Martin. 435,12.
716 In VI,2,182 dopo «MLXXXXI».
717 Ripete quanto è in Pomerium IV,92,9.
718 In VI,2,184 dopo «filius comitis»; ci si riferisce a Callisto II.
719 Martin. 435,41.
720 In VI,2,186 dopo «romanus»; ci si riferisce ad Innocenzo II.
721 Martin. 436,4.
722 In VI,2,187 dopo «Secundus»; ci si riferisce a Celestino II.
723 Martin. 436,21.
724 In VI,2,188 dopo «bononiensis»; ci si riferisce a Lucio II.
725 Martin. 436,23: «Alberto».
726 In VI,2,189 dopo «imperante... Federico Primo»; ci si riferisce ad Eugenio III.
727 In VI,2,190 dopo «imperante Federico»; ci si riferisce ad Anastasio IV.
728 In VI,2,191 dopo «Primo»; ci si riferisce ad Adriano IV.
729 Dopo VI,2,191.
730 Pasticcio: Martin. 436,44-45: «post reditum defuncto Anastasio in papam est electus».
731 In VI,2,192 dopo «Sene»; ci si riferisce ad Alessandro III.
732 In VI,2,223 dopo «sedit minus anno uno»; ci si riferisce a Celestino V.