Fonti
[I,1,1-2] Per l'elenco delle fonti e per lo scopo dichiarato della descrizione geografica cfr. Pomerium 105. Per IA cfr. Parva 165-72: "Ante Christi nativitatem per annos .xxx. et amplius decreto senatus romani in Europa, Asia et Affrica studio Marci Antonii consulis romani facta est divisio itinerum de distantiis que erant inter precipuas civitates imperio romano subiectas, ut de ipsis distantiis omnibus per scripturas constaret, et ex hiis scriptis confectus est codex quiItinerarium appellatur, quem perlegi non semel".
[I,I,1] Or. I, 2, 1:"Maiores nostri orbem totius terre, oceani limbo circumsaeptum, triquadrum statuere eiusque tres partes Asiam Europam et Africam vocaverunt".
[2-3] AR V, 28:"universus mundus, a parte primae Orientis Indiae Dimiricae Evilat habens ipse mundus finem deo nostro tantummodo cognitu,... dextrae vero partis predictae Indiae Dimiricae Evilat invenitur Oceanus qui tangit Indiam tertiam maiorem quam praediximus Thermanticam. sinistrae autem partis prefatae Indiae Dimiricae Evilat reperitur Oceanus Sericus Indiae Bactrianae... Ad partem vero meridianam habet totus mundus finem Oceanum qui venit de praedicta India Thermantica Elamonte. qui Oceanus tangit Persas, Arabas, Aegyptum inferiorem, Aethiopas Auxumitanos, Aethiopas Candacissos, Aethiopas Trogloditorum, Aethiopas Garamantium, Aethiopas Biboblatis, deinde Mauros Peras Salinarum, iterum Mauros Egel, usque ad fretum quod superius nominavimus quod dicitur Septemgaditanum". Per l'accenno al Caucaso cfr.infra IV,14. Per l'India cfr. Parva 6-8:"...in prima orbis terrarum parte orientem versus, ubi sunt tres Indie, scilicet Serica seu Bactriana, Eoa seu Dimerica vel Eiulath, et maior que Termatica dicitur". La divisione per ore $)A(( dell'AR ; Pl. non parla di ore, n$)A(& del giorno n$)A(& della notte: $)A(( conclusione di Riccobaldo. Vedi per$)A(0 Pl. II, 242:"Pars nostra terrarum, de quamemoro, ambienti (ut dictum est) oceano velut innatans longissime ab ortu ad occasum patet...".
[4-5] AR V, 28:"Ad partem vero septentrionalem habet totus mundus finem praedictum Oceanum... qui Oceanus tangit Scythiam heremosam... postmodum tangit ipse Oceanus Roxolanos necnon Sarmatas, item Scythas, postmodum Rereferos et Sisdefennos, verum etiam Germaniam, ubi egit habitare Danos necnon Saxos, etiam Frixos. Ad partem autem occidentalem habet totus mundus finem Oceanum qui tangit Galliam Belgicam et Germaniam... postmodum tangit ipse Oceanus Guasconiam, quae Equitania dicitur et nunc Spanoguasconia, verum etiam totam Spaniam usque, ut diximus, ad fretum Septemgaditanum". Per Cimbri, Daci, ed il nome Alania cfr. infra I,V,1. Pl. II, 247:"universum autem circuitum Eratosthenes... CCLII milium stadiorum prodidit".
[6-7] Mar. 609:"cuius terre totius ambitus omnis plenusque circuitus, ut Romanorum dimensione percenseam quicquid stadiorum supputatione memoravi, est in milibus passuum trecenties et quindecies centenis"; 611:"ceterum eius longitudo ab ortu ad occasum, hoc est ab ipsius Indiae extremitate usque ad Herculis columnas Gadibus sacratas, octuagies quinquies centena septuaginta septem milia sunt, sicut etiam Artemidorus auctor asseruit"; 612:"quae dimensio item fieri compensiosior potest, si per maria quis vectus excurrat".
[I,2] AR I, 2-3:"Prima ut hora diei Indorum reperiuntur prosapiae, quorum post terga ad orientalem plagam tanquam ex latere proximus solus intransmeabilis eremus reiacet... nam ad frontem eiusdem Indiae Persae inferiores, id est Parthi convicinantur... Secunda ut hora diei Persarum est patria, in qua ex Oceano summae partis meridianae pertinens maximus sinus Persicus ascribitur. Tertia ut hora diei Araborum quae aromata profert est patria, in qua ex Oceano meridiano pertinens maximus sinus, qui et mare Rubrum conscribitur, Arabicus esse dicitur. Quarta ut hora diei Aethiopum Auxumitanorum Candacissi et Troglodytorum est patria; in qua iuxta deserta et arenosa loca, quae non longe ab Oceano sita sunt, maximus lacus invenitur Nusaclis, per quem transit fluvius Nilus... cuius patriae ad frontem, ut ad mare magnum dicamus, grandis eremus, qui et Nitrensis dicitur, reiacet, et postmodum spatiosa Aegyptus... Quinta ut hora diei Aethiopia Garamantium reiacet; in qua patria non longe ab Oceano fluvius qui dicitur Ger dilatissimus currit. in qua patria sunt montes qui Naubaboni appellantur. in qua Aethiopia est lacus qui dicitur Licumedis simulque lacus qui dicitur Augitta... Sexta ut hora diei Aethiopia Biboblatis ponitur, ubi est lacus qui dicitur Tage... litus Oceani spatiosissimum desertum habet. in qua patria sunt montes qui dicuntur Tuliatodi. in qua patria litus Oceani item fluvius Ger turbulentus currit. cuius Biblobatis spatiosissimae patriae ad frontem, immensis prae medio spatiis, ut dicamus litus maris magni, tota Africana ponitur regio et Numidia atque Mauritania Caesariensis. Septima ut hora diei Mauritania ascribitur Perosis vel patria salinarum. in qua patria iterum maxima caumata esse videntur in qua maximum deserti spatium est et montes qui dicuntur Litri [var.litricus]. post terga patriae procul infra Oceanum tres magnae insulae inveniuntur... Octava ut hora diei Mauritania dicitur Egel. in qua patria iuxta sinum Oceani sunt montes et ardere ascribuntur. in qua patria litus ipsius Oceani sunt montes qui appellantur Bracae [ma in III, 10 son detti Praxe]... quae litus maris magni confinalis existit praelatae Mauritaniae Tingitanae... Nona ut hora diei Spanorum famosissima est patria. Decima ut hora diei Galletiae vel Spaniae Vasconum est patria... undecima ut hora diei Vasconum est patria, quae antiquitus Aquitania dicebatur. Duodecima ut hora diei Britonum est patria; cuius post terga infra Oceanum... magna insula Brittania reiacet".
[I,3,1-2] Prima - insule] AR I, 11:"Prima ut hora noctis Germanorum est patria, quae modo a Francis dominatur... Secunda ut hora noctis ex parte ipsa Germania vel Frixonum Dorostates est patria, cuius post terga infra Oceanum insulae inveniuntur". Per le Orcadi vedi infra II,IV,16.
[3-12] AR I,11-12:"Tertia ut hora noctis Saxonum est patria, cuius post terga infra Oceanum insulae inveniuntur. Quarta ut hora noctis Northomanorum est patria, quae et Dania ab antiquis dicitur. cuius ad frontem Alpes... Quinta ut hora noctis Scirdifrinorum vel Rerefenorum est patria. Sexta ut hora noctis Scytharum est patria... cuius post terga Oceanum non invenimus navigari. Septima ut hora noctis Sarmatum est patria... cuius post terga Oceanus innavigabilis est. Octava ut hora noctis Roxolanorum est patria, cuius post terga inter oceanum procul magna insula antiqua Scythia reperitur... quam et Iordanus sapientissimus cosmographus Scanzam appellat. ex qua insula pariterque gentes occidentales egressae sunt... Nona ut hora noctis Amazonum est... postquam eas... ex latere paludes maximae inveniuntur, quae et Meotides appellantur... Decima ut hora noctis grandis eremus et nimis spatiosa invenitur, cuius a fronte vel ex latere gens Gazorum adscribitur, quae eremosa et antiqua dicitur Scythia. Undecima ut hora noctis Caspium portae vel vicus extremus Taurus sit, qui Caucasus unus et iterum... Duodecima ut hora noctis antiqua Albania sed et Hyrcanorum Yssoon simulque Parthorum est patria, quae cum ante dictis Indis Bactrianorum ut spatiosissima confinalis esse dinoscitur".
[I,4] AR V, 16:"... portio... Cham... paene quinque in se accipiat horas diei; et Europa... quatuor horas diei accipit et plurimas noctis".
[II,1-9] Come si dice pi$)A(4 sotto (II,I,2) questa descrizione deriva sostanzialmente dalla descrizione dei litorali che viene fatta da AR, che verr$)A($ ripresa pi$)A(4 oltre. So. 54, 12:"Inrumpit haec litora Rubrum mare idque in duos sinus scinditur. quorum qui ab oriente est Persicus appellatur, quoniam quidem oram illam habitavere Persides populi... ex adverso unde Arabia est alter Arabicus vocatur: Oceanum vero qui ibi influit Azanium nominaverunt". Per il sinum Cimbrorum vedi infra I,V,1,2.
[8] So. 23, 13:"...scissisque Calpe et Abinna montibus quos dicunt columnas Herculis, inter Mauros funditur et Hispaniam", collazionato con Or. I, 2, 94:"...ad fretum Gaditanum quod inter Abennae et Calpes duo contraria sibi promuntoria coartatur"; ma cfr. qui infra 11. Pl. III, 3-4:"...fauces oceani patent..."; So. 23, 13:"... Gaditanum fretum, a Gadibus dictum..."; Or. I, 2, 7:"... Gades insulas...". Riccobaldo sembra fraintendere Pl. IV, 119-20: "... Gadis... Poeni Gadir ita Punica lingua saepem significantem";ma vedi invece infra I,V,21,3. Pl. III, 3-4:"...XV. p. in longitudinem quas diximus fauces oceani patent, V in latitudinem... T. Livius ac Nepos Cornelius latitudinis tradiderunt minus VII p., ubi vero plurimum, X". Ma cfr. qui infra 11.
[11] Mar. 623:"quippe a Gaditano ostio in ingressum interioris maris per longitudinem cursus vix quindecim passuum milia numerantur, latitudo vero, ubi
angustior, quinque, ubi diffusa, septem, ubi prolixior, decem milibus explicatur"; 624:"verum illa proruptio interfluentis Oceani laeva Europam facit Libyamque dextra et montibus utrimque concluditur. nam ab Europa Calpe, ab Africa Abinna monte dispescitur [varr. dispicitur, despicitur], qui utrimque prominentes dici columnae Herculis meruerunt... limes in illis sit consecratus"; 626:"hoc igitur laevorsum Europa distenditur usque in Tanais fluminis gurgitem, a quo inchoans Asia Nili itidem alveo limitatur".
[12] Pl. III, 3:"Terrarum orbis universus in tres dividitur partes, Europam, Asiam, Africam". Per il resto sono anticipazioni della descrizione analitica che verr$)A($ fatta.
[III,1] Or. I, 2, 2-3:" Asia tribus partibus oceano circumcincta per totam transversi plagam orientis extenditur. Haec occasum versus a dextra sui sub axe septentrionis incipientem contigit Europam, a sinistra autem Africam dimittit, sub Aegypto vero et Syria mare nostrum quod Magnum generaliter dicimus habet".
[III,2] Or. I, 2, 4-7:" Europa incipit ut dixi sub plaga septentrionis, a flumine Tanai, qua Riphaei montes Sarmatico aversi oceano Tanaim fluvium fundunt, qui praeteriens aras ac terminos Alexandri Magni in Rhobascorum finibus sitos Meotidas auget paludes, quarum inmensa exundatio iuxta Theodosiam urbem Euxinum Pontum late ingreditur. Inde iuxta Constantinopolim longae mittuntur angustiae, donec eas mare hoc quod dicimus Nostrum accipiat, Europae in Hispania occidentalis oceanus terminus est, maxime ubi apud Gades insulas...".
[III,3,1] Or. I, 2, 8-9:" Africae principium est a finibus Aegypti urbisque Alexandriae ubi Parathonio civitas sita est, super mare hoc Magnum, quod omnes plagas terrasque medias interluit. Unde per loca quae accolae Catabathmon vocant haud procul a castris Alexandri Magni et super lacum Chalearzum, deinde iuxta superiorum fines Avasitarum missa in transversum per Aethiopica deserta meridianum contigit oceanum".
[2] Cfr. supra I,2,4; II,11.
[3] Or. I, 2, 10-12:"Termini Africae ad occidentem idem sunt qui et Europae, id est fauces Gaditani freti. Ultimus autem finis eius est mons Athlas et insulae quas Fortunatas vocant. Et quia breviter generalis tripertiti orbis divisiones dedi, ipsarum quoque partium regiones, sicut pollicitus sum, significare curabo".
[IV,1] Or. I, 2, 13:" Asia ad mediam frontem orientis habet in oceano Eoo ostia fluminis Gangis..."; 15:"In his finibus India est, quae habet ab occidente flumen Indum, quod Rubro mari accipitur, a septentrione montem Caucasum; reliqua ut dixi Eoo et Indico oceano terminatur".
[IV,2,1] Or. I, 2, 13-15:" Asia ad mediam frontem orientis habet in oceano Eoo ostia fluminis Gangis, a sinistra promuntorium Caligardamana, cui subiacet ad Eurum... a dextra habet Imavi montis - ubi Caucasus deficit - promuntorium Samarae, cui ad aquilonem subiacent ostia fluminis Ottorogonae, ex quo oceanus Sericus appellatur". Vedi supra I,2,1. So. 52, 6-7:"Maximi in ea amnes Ganges et Indus... Hypanis etiam ibi nobilissimus fluvius, qui Alexandri Magni iter terminavit... minima Gangis latitudo per octo milia passuum, maxima per viginti patet: altitudo, ubi vadosissimus est, mensuram centum pedum devorat".
[2] So. 52, 15:"montana Pygmaei tenent. at hi quibus est vicinus Oceanus sine regibus degunt". 17:"extra Indi ostium sunt insulae duae Chryse et Argyre adeo fecundae copia metallorum, ut plerique eas aurea sola habere prodiderint et argentea"; forse insieme al passo analogo di Mar. 694, i cui mss. riportano proprio Chrisea e Argirea.
[IV,3,1] Cfr. supra I,1,2; AR II, 3:"Tertia item sinistrae partis, quasi ad Septentrionem Indiae Dimiricae, ponitur patria quae dicitur India Serica Bactrianis"; Or. I, 2, 15:"In his finibus India est, quae habet ab occidente flumen Indum..., a septentrione montem Caucasum; reliqua ut dixi Eoo et Indico oceano terminatur".
[2] So. 51, 1:"Sequitur Attacenus sinus et gens hominum Attacorum, quibus temperies praerogativa miram aeris clementiam subministrat... par illis et Hyperboreis genus vitae est". Mar. 693:" Seres, qui undis aspergunt arbores suas, ut lanugo, quae sericum creat, possit admitti, aliarum gentium homines aspernantur et apposicione mercium sine colloquio gaudent implere contractum... hinc Attacenus sinus...". Cfr. Parva 98:"Nam gentes ipsas colentes Indias fraudis expertes, abhorrentes malitias hominum citra Indum flumen habitantium, id flumen non transeunt, quod nostras gentes habeant fraudis violentieque suspectas, quin commutatione mercium cum nostris mutuum affatum devitant, se inde contaminari putantes".
[IV,4,1-2] AR II, 2:"Secunda autem est patria quae dicitur India maior, quae Thermantica atque Ela
[3] Mar. 694:"...secundo aestate annis singulis vegetatur bisque frugem metit; pro hieme etesias perfert. quinque milia habuit oppidorum".
[4] So. 54, 4-5:"Ultra hos deserta Carmaniae... in qua Solis insula rubens et omni animantium generi inaccessa, quippe quae nullum non animal inlatum perimat... ex India revertentes ab Hyani Carmaniae flumine septemtriones primum vident"; 13:" Carmania Persis adnectitur, quae incipit ab insula Aphrodisia.... litore quo occasui obiacet porrecta milia passuum quinquaginta. oppidum eius nobilissimum Susa, in quo templum Susiae Dianae. a Susis...".
[5] Mar. 675:"... Asiae caput. quae una ab ostio Canopi ad ostium Ponti habet vicies sexties centena triginta octo milia passuum, ab ore autem Ponti ad os Meotis sedecies centena septuaginta quinque milia passuum".
[IV,5,1] Or. I, 2, 17-19:"A flumine Indo, quod est ab oriente, usque ad flumen Tigrim, quod est ad occasum, regiones sunt iste: Arachosia Parthia Assyria Persida et Media... Hae a septentrione habent montem Caucasum, a meridie mare Rubrum et sinum Persicum, in medio autem sui flumina... In hiis sunt gentes XXXII. Sed generaliter Parthia dicitur...". Pl. VI, 115:" Persae Rubrum mare semper accoluere, propter quod is sinus Persicus vocatur". Mar. 699:"...qui sinus vicies et sexaginta milia circuitu patet". Pl. VI, 137:"... Mediam et Parthiam et Persidem ab oriente Indo, ab occidente Tigri, a septentrione Tauro Caucasio, a meridie Rubro mari terminatas..."; Or. I, 2, 18:"Hae a septentrione habent montem Caucasum, a meridie mare Rubrum et sinum Persicum". Mar. 693:" Persicus limes Scythis iungitur". Or. I, 2, 18:"in medio autem sui flumina praecipua Hydaspem et Arbim".
[2-4] Pl. VI, 112-14:"Regna Parthorum Rubrum a meridie, Hyrcanium a septentrione... habet ab ortu Arios... ab occasu Praditas Medos, a septentrione Hyrcanos... Media, ab occasu transversa oblique Parthie occurrens, utraque regna precludit. habet ergo ipsa ab ortu Caspios et Parthos, a meridie Sittacenen et Susianen et Persida, ab occasu Adiabenen, a septentrione Armeniam"; 134:" Susa a Persico mari absunt CCL p.".
[5] Di Carra parlano tutti, dalla Genesi ad Eutropio, ma nessuno dice che si trovi sul golfo Persico alla destra del Tigri; evidentemente Riccobaldo la confonde con Caraces, di cui parla infra IV,6.
[6] Pl. VI, 137:"...patere in longitudinem |XIII| XX p., in latitudinem DCCCXL".
[IV,6 ] Pl. VI, 127-30:"oritur in regione Armeniae Maioris fonte conspicuo in planitie... influit in lacum Aretissam, omnia inlata pondera sustinentem... occurrente Tauro monte in specum mergitur subterque lapsus a latere altero eius erumpit. locus vocatur Zoaranda; eundem esse manifestum est, quod demersa perfert. alterum deinde transit lacum, qui Thespites appellatur, rursusque in cuniculos mergitur et post XXII p. circa Nymphaeum reditur... Tygris autem... citra Seleuciam Babyloniam CXXV p. divisus in alveos duos, altero meridiem ac Seleuciam petit Mesenen perfundens, altero ad septentrionem flexus eiusdem gentis tergo campos Cauchas secat... inter Seleuciam et Ctesiphontem vectus in lacus Chaldaicos se fundit... mox vasto alveo profusus dextra Characis oppidi infertur mari Persico"; 122:"... Seleuciae... in confluente Euphratis fossa perducti atque Tigris...". AR II, 9:"In qua dilatissima patria, id est Media, Tigris fluvius insulam facit quae dicitur Thonitis".10:"Item iuxta ipsam regionem ponitur patria quae vocatur Media minor".
[IV,7] Or. I, 2, 20-22:"A flumine Tigri usque ad flumen Euphraten Mesopotamia est, incipiens a septentrione inter montem Taurum et Caucasum. Cui ad meridiem succedit Babylonia, deinde Chaldea, novissime Arabia Eudemon, quae inter sinum Persicum et Arabicum angusto terre tractu orientem versus extenditur. In his sunt gentes XXVIII". Pl. VI, 117:" Mesopotamia tota Assyriorum fuit vicatim dispersa praeter Babylona et Ninum. Macedones eam in urbes congregavere propter ubertatem soli. oppida praeter iam dicta habet Seleuciam, Laodiceam, Artemitam"; 122:"... Seleuciae, ob id conditae a Nicatore intra XL lapidem in confluente Euphratis fossa perducti atque Tigris... Ctesiphontem iuxta tertium ab ea lapidem... condidere Parthi, quod nunc caput est regnorum".
[IV,8] Pl. V, 83:"...de Euphrate... oritur in praefectura Armeniae... Armeniae regiones a Cappadocia excludens..."; 85:" Arabiam inde laeva... dextraque Commagen disterminat, pontis tamen etiam ubi Taurum expugnat..."; VI, 120:"sunt qui tradunt Euphraten Gobatis praefecti opere diductum esse ubi diximus findi, ne praecipiti cursu Babyloniam infestaret"; 90:"scinditur enim Euphrates... et parte laeva in Mesopotamiam vadit, per ipsam Seleuciam circa eam praefluenti infusus Tigri; dexteriore autem alveo Babylonem, quondam Chaldaeae caput, petit...".
[IV,9,1-2] Or. I, 2, 23-24:"A flumine Euphrate, quod ab oriente, usque ad mare Nostrum, quod est ab Occasu, deinde a septentrione id est a civitate Dagusa, quae in confinio Cappadociae et Armeniae sita est haud procul a loco ubi Euphrates nascitur, usque ad Aegyptum et extremum sinum Arabicum, qui ad meridiem longo angustoque sulco saxis insulisque creberrimo a Rubro mari id est ab oceano occasum versus extenditur, Syria generaliter nominatur, habens maximas provincias Commagenam Phoeniciam et Palaestinam, absque Saracenis et Nabathaeis, quarum gentes sunt XII"; Pl. V, 66:"...qua contigit Arabas, et Iudaea et Coela, dein Phoenice et qua recedit intus Damascena...". VI, 144:"Deinde Nabathaei incolunt, Petram nomine...". Mar. 678:"... Mesopotamia... qua transit Taurum montem Sophene...". Pl. V, 66:"...citra vero eam Commagene et ultra Armeniam Adiabene, Assyria ante dicta, et ubi Ciliciam attingit Antiochia..."; 74:"iungitur ei latere Syriae Decapolitana regio, a numero oppidorum, in quo non omnes eadem observant, primum tamen Damascum..."; 79:"...intus ipsa Antiochia... Orunte amne dividitur". Mar. 680:"super eam mons Casius, cuius altitudo quarta vigilia solem per tenebras videt". Pl. V, 75-76:"... Phoenicen... iuxta colonia Claudi Caesaris Ptolemais, quae quondam Acce... Sidon, artifex vitri Thebarum Boetiarum parens"; 71-72:"... Iordanes amnis Asphaltiten lacum dirum natura petit... in lacum se fundit quem plures Genesaram vocant, XVI p. longitudinis, VI latitudinis, amoenis circumsaeptum oppidis... a meridie Tarichea, quo nomine aliqui et lacum appellant, ab occidente Tiberiade... Asphaltites... Longitudine excedit C p., latitudine maxima LXXV implet..."; So. 35, 3:"est et lacus Sara...". Or. I, 5, 6:"In confinio Arabiae et Palaestinae... quinque civitates fuere Sodoma Gomorra Adama Seboim et Segor...".Pl. V, 80:"...mons Amanus... ipse ab Syris Ciliciam separat"; 67-69:"longitudo eius inter Ciliciam et Arabiam CCCCLXX p. est, latitudo a Seleucia Pieria ad oppidum in Euphrate Zeugma CLXXV... Arabia finitur, a Pelusio LXV p. mox Idumaea incipit et Palaestina... Iope Phoenicum... Insidet collem praeiacente saxo in quo vinculorum Andromedae vestigia ostendit..."; 73:"Ab occidente litora Esseni fugiunt usque qua nocent, gens sola et in toto orbe praeter ceteras mira, sine ulla femina, omni venere abdicata, sine pecunia, socia palmarum..."; Is. XIV, iii, 19:" Palaestina provincia Philistim urbem metropolim habuit, quae nunc dicitur Ascalon".
[IV,10] Or. I, 2, 27:" Aegyptus inferior ab oriente habet Syriam Palaestinam, ab occasu Lybiam, a septentrione mare Nostrum, a meridie montem, qui appellatur Climax, et Aegyptum superiorem fluviumque Nilum". Pl. V, 64:"Sunt in honore et intra decursus Nili multa oppida, praecipue quae nomina ostiis dedere, non omnibus - XII enim reperiuntur superque quattuor, quae ipsi falsa ora appellant -, sed celeberrimis VII..."; IV, 48:"inferiorem eius partem Nilus dextera laevaque divisus amplexu suo determinat, Canopico ostio ab Africa, ab Asia Pelusiaco, CLXX passuum intervallo... mensura ab unitate alvei, unde se primum findit in latera, ad Canopicum ostium CXLVI, ad Pelusiacum CLVI est". Mar. 676:"... Alexandria... a Canopico ostio in duodecim milibus passuum...". Pl. V, 128:"Insularum ante Asiam prima est in Canopico ostio Nili, a Canopo, Menelai gubernatore, ut ferunt, dicta, altera iuncta ponte Alexandriae, colonia Caesaris dictatoris, Pharos...". Mar. 676:"...iuxta lacum Maraeoticum, qui quamplures insulas habet... in omni autem Delta Nili oppida ducenta quinquaginta fuisse Artemidorus attestatur".
[IV,11] Or. I, 2, 34:" Aegyptus superior in orientem per longum extenditur. Cui est a septentrione sinus Arabicus, a meridie oceanus. Nam ab occasu ex inferiore Aegypto incipit, ad orientem Rubro mari terminatur. Ibi sunt gentes XXIIII". Per l'Azanio cfr. supra II,3. Per il Nilo come confine meridionale Pl. IV, 48, e coloro che lo riprendono; altrimenti, per chi considera l'oceano quale confine meridionale, Or., nel passo appena riportato, e chi lo segue. Pl. VI, 187: "Animalium hominumque monstrificas effigies circa extremitates eius gigni...". V, 49:"Summa pars contermina Aethiopiae Thebais vocatur. dividitur in praefecturas...". II, 183:"... Syene oppido, quod est supra Alexandriam quinque milibus stadium". 184:"... Meroe (insula haec caputque gentis Aethiopum quinque milibus stadium a Syene in amne Nilo...". Vedi infra I,VI,12,1.
[IV,12,1-2] Or. I, 2, 28-29:"...fluviumque Nilum, qui de litore incipientis maris Rubri videtur emergere in loco, qui dicitur Mossylon emporium, deinde diu ad occasum profluens, faciens insulam nomine Meroen, in medio sui, novis sime ad septentrionem inflexus, tempestivis auctus incrementis plana Aegypti rigat. Hunc aliqui auctores ferunt haud procul ab Athlante habere fontem et continuo harenis mergi..."; Pl. V, 54: "...novissimo caterracte inter occursantes scopulos non fluere inmenso fragore creditur, sed ruere". Per i sette rami del delta vedi supra IV,10. Pl. V, 51-52:" Nilus incertis ortus fontibus... originem, ut Iuba rex potuit exquirere, in monte inferioris Mauritaniae non procul oceano habet lacum protinus stagnante, quem vocant Niliden... ex hoc lacu profusus indignatur fluere per harenosa et squalentia, conditque se aliquot dierum itinere, mox alio lacu maiore in Caesariensis Mauretaniae gente Masacsylum erumpit... iterum harenis receptus conditur rursus XX dierum desertis... atque... prosilit, fonte, ut verisimie est, illo quem Nigrum vocavere... insulas ita innumeras spargit, quasdam tam vastae magnitudinis, quamquam rapida celeritate, ut tamen dierum V cursu, non breviore, travolet..."; 44:" Nigri fluvio eadem natura quae Nilo. calamum ac papyrum et easdem gignit animantes..."; Or. I, 2, 31-32:"Quod quidem verum est esse huiusmodi fluvium magnum, qui tali ortu talique cursu sit et re vera omnia Nili monstra gignat... sed hic. haud procul ab illo fluvio, quem a litore maris Rubri prorumpere diximus...". Pl. V, 59:"Dicionis Aegyptiae esse incipit a fine Aethiopiae Syene...". Cfr. supra IV,10. Pl. VI, 184:"...a Syene DCCCC.LXXV Neronis exploratores renuntiavere...".
[3] Pl. VI, 197:"In totum ab oceano ad Meroen DCXXV p. esse inter auctores fere convenit". Il lago in quo omnis submerguntur sar$)A($ il Mar Morto, per cui vedi infra II,VII,1,9. Pl. V, 57:"iustum incrementum est cubitorum XVI... in XII cubitis famen sentit... maximum incrementum ad hoc aevi fuit cubitorum XVIII...". VI, 102-04:"ab Alexandria abest oppidum Iuliopolis. inde navigant Nilo Coptum..., qui cursus etesiis flatibus peragitur XII diebus, a Copto camelis itur... inde Berenice oppidum, ubi portus Rubri maris, a Copto CCLVII p.... veniuntque... Ocelim Arabiae... Indos autem petentibus utilissimum est ab Oceli egredi".
[IV,13,1] Vedi supra I,2,3; IV,7. Mar. 678:"verum Arabia tenditur... sed iuxta est Syria multis distincta nominibus; nam et Palaestina est, qua contigit Arabiam..."; So. 37, 2:" Euphraten... Arabiam laeva relinquit; deinde praelabens plurima gentes Babyloniam quondam Chaldeorum caput dividit. Mesopotamiam opimat...". Gal. 4, 25:" Sina enim mons est in Arabia"; Act. 7, 30:"Et expletis annis quadraginta, apparuit illi in deserto montis Sina angelus...". Pl. VI, 155:"mare accolunt et Aelamitae". 163:" Timosthenes totum sinum quatridui navigatione in longitudinem taxavit, bidui in latitudinem".
[2] Pl. VI, 166:"excelsiore tribus cubitis Rubro mari conperto quam terra Aegypti".
[3] Vedi supra IV,7. Is. XIV, iii, 26:" Nabathea regio a Nabeth filio Ismael nuncupata. Iacet autem inter Iudaeam et Arabiam, et surgens ab Euphrate in mare Rubrum porrigitur, et est pars Arabiae".
[IV,14,1-2] Or. I, 2, 36-47:"Mons Caucasus inter Colchos, qui sunt super Cimmericum mare, et inter Albanos, qui sunt ad mare Caspium, primum attollilitur. Cuius quidem usque in ultimum orientem unum videtur iugum, sed multa sunt nomina; et multi hoc ipsum iugum Tauri montis credi volunt, quia re vera Parcohatras mons Armeniae inter Taurum et Caucasum medius continuare Taurum cum Caucaso putatur; sed hoc ita non esse discernit fluvius Euphrates, qui, radice Parcohatrae montis effusus, tendens in meridiem, ipsum ad sinistram, Taurum excludit ad dextram. Itaque ipse Caucasus inter Colchos et Albanos, ubi et portas habet, mons Caucasus dicitur; a portiis Caspiis, usque ad Armenias pylas vel usque ad fontem Tigridis fluminis inter Armeniam et Hiberiam montes Acrocerauni dicuntur; a fonte Tigridis usque ad Carras civitatem inter Massagetas et Parthos mons Ariobarzanes; a Carris civitate usque ad oppidum Cathippi inter Hyrcanos et Bactrianos mons Memarmali, ubi amomum nascitur; a quo proximum iugum mons Parthau dicitur; ab oppido Cathippi usque ad vicum Safrim inter Dahas Sacaraucas et Parthyenas mons Oscobares, ubi Ganges fluvius oritur et laser nascitur; a fonte fluminis Gangis usque ad fontes fluminis Ottorogorrae qui sunt a septentrione, ubi sunt montani Paropanisadae, mons Taurus; a fontibus Ottorogorrae usque ad civitatem Ottorogorram inter Chunos Scythas et Gandaridas mons Caucasus. Ultimus autem inter Eoas et Passyadras mons Imavus, ubi flumen Chrysorhoas et promuntorium Samara orientali excipiuntur oceano. Igitur a monte Imavo hoc est ab imo Caucaso et dextra orientis parte qua oceanus Sericus tenditur, usque ad promuntorium Boreum et flumen Boreum, inde tenus Scythico mari quod est a septentrione, usque ad mare Caspium quod est ab occasu, et usque ad extentum Caucasi iugum quod est ad meridiem, Hyrcanorum et Scytharum gentes sunt XLII, propter terrarum infecundam diffusionem late oberrantes".
[3] So. 38, 12-13:"...ubi in excelsissimam consurgit sublimitatem, Caucasus. interea etiam a populis appellationem trahit: a dextero latere Caspius dicitur vel Hyrcanus, a laevo Amazonicus, Moschicus, Scythicus... ubi dehiscit hiulcis iugis, facit portas, quarum primae sunt Armeniae, tum Caspiae, post Ciliciae. in Graeciam verticem exerit, ubi Ceraunius praedicatur".
[5] So. 17, 1:"Altera in Asia gens est ad initium orientis aestivi, ubi deficiunt Riphaeorum montium iuga. Hyperboreis similes dicunt Arimpheos, et ipsi gaudent frondentibus arbustorum: bacas edunt".
[6] Mar. 665:" Arimphaei quippe iam in Asia constituti parilem Hyperboreis vitam degunt cunctis gentibus venerandi... ultra hos Cimmerii et Amazones ad Caspium mare, quod in confinio ortus aestivi Scythicum perrumpit oceanum. post prolixa terrarum et Hyrcania reperitur".
[7] Iu. II, 1-2:" Scythia autem in orientem porrecta includitur ab uno latere Ponto, ab altero montibus Riphaeis, a tergo Asia et Phasi flumine. Multum in longitudinem et latitudinem patet".
[8] So. 19, 4:"...eidem Magno licuit ex India diebus octo ad Bactros usque Dalierum flumen, quo influit Oxum amnem, pervenire, deinde mare Caspium, inde per Caspium ad Cyri amnis penetrare fluentum, qui Armeniae et Hiberiae fines interluit. itaque a Cyro diebus non amplius quinque itinere terreno subvectis navibus ad alveum Phasidis pertendit: per cuius excursus in Pontum usque Indos advehi liquido probatum est".
[IV,15] Or. I, 2, 48:"Mare Caspium sub Aquilonis plaga ab oceano oritur, cuius utraque circa oceanum litora et loca deserta incultaque habentur. Inde meridiem versus per longas angustias tenditur, donec per magna spatia dilatatum Caucasi montis radicibus terminetur". So. 47, 1:"Portae Caspiae panduntur itinere manu facto longo octo milibus passuum: nam latitudo vix est plaustro permeabilis". 15, 19:" Araxes brevibus intervallis ab Euphratis ortu caput tollit ac deinde in Caspium fertur mare".
[IV,16] Or. I, 2, 49-50:"Itaque a mari Caspio quod est ad orientem, per oram oceani septentrionalis usque ad Tanaim fluvium et Meotidas paludes quae sunt ad occasum, per litus Cimmirici maris quod est ab Africo, usque ad caput et portas Caucasi quae sunt ad meridiem, gentes sunt XXXIIII. Sed generaliter regio proxima Albania, ulterior sub mari et monte Caspio Amazonum nominatur".
[IV,17] Is. XIV, iii, 33:" Hyrcania dicta a silva Hyrcana, quae Scythiae subiacet, habens ab oriente mare Caspium, a meridie Armeniam, a septentrione Albaniam, ab occasu Iberiam".
[IV,18] Is. XIV, iii, 35:" Armenia... Sita est autem inter Taurum et Caucasum a Cappadocia montes usque ad Caspium mare protensa, habens a septentrione Ceraunios montes, ex cuius collibus Tigris fluvius nascitur..."; Iu. XLII, 2, 8-9:"...fines post Parthiam omnium regnorum magnitudine superent, siquidem Armenia a Cappadocia usque ad mare Caspium undecies centum milia patet". Mar. 678:"... Armeniam
[IV,19] Mar. 691:" Assyrii Adiabene incipiunt, quos excipit Media in prospectu Caspii maris, quae Caucasis montibus cingitur. sed Caucasus portas habet, quas Caspias dicunt, cautium praecisione etiam ferreis trabibus obseratas ad externorum transitum cohibendum, quamvis verno etiam serpentibus obcludantur, a quibus ad Pontum ducenta milia esse non dubium est. in Ponto autem sunt..., mox regio Marciane sola in eo tractu vitifera, inclusa montibus stadiorum mille quingentorum, difficilis aditu propter solitudines harenosas, quae sunt per centum viginti milia passuum. regionis praedictae amoenitatem Alexander Magnus delegerat et ibi primo nominis sui condidit civitatem, quae excisa est et ab Antiocho, Seleuci filio, reparata cum nomine patris eiusdem, cuius circuitus habet stadia septuaginta quinque".
[IV,20] Is. XIV, iii, 36:" Hiberia regio Asiae est, prope Pontum Armeniae iuncta".
[IV,21] Or. I, 2, 25:"In capite Syriae Cappadocia est, quae habet ab oriente Armeniam, ab occasu Asiam, ab aquilone Themiscyrios campos et mare Cimmericum, a meridie Taurum montem, cui subiacet Cilicia et Isauria usque ad Cilicium sinum, qui spectat contra insulam Cyprum". So. 45, 1-2:" Cappadocia gentium universarum quae Pontum accolunt praecipue introversus recedit. latere laevo utrasque Armenias et Commagenen simul transit: dextero plurimis Asiae populis circumfusa. attollitur ad Tauri iuga et solis ortus. praeterit Lycaoniam Pisidiam Ciliciam. vadit super tractum Syriae Antiochiae..., ab Armenia maiore divisa Euphrate amne". Pl. VI, 9:"...Minorem Armeniam Lycus amnis disterminat". So. 45, 3:"multae in Cappadocia urbes... coloniam Archelaidem, quam deduxit Claudius Caesar, Halys praeterfluit". Mar. 690:"in Cappadocia... Melita, quam Semiramis condidit... cui Argaeus mons imminet, qui nives verticis albicantis ne aestivis quidem solibus superfundit. in hac Cappadocia longitudo Asiae undecies centena quadraginta milia".
[IV,22] Or. I, 2, 26:" Asia regio vel, ut proprie dicam, Asia minor absque orientali parte qua ad Cappadociam Syriamque progreditur undique circumdata est mari: a septentrione Ponto Euxino, ab occasu Propontide atque Hellesponto, ad meridiem mari Nostro". Pl. V, 97:"Iunctum mare Lycium est gensque Lycia, unde vastus sinus".
[IV,23] Pl. V, 102:"A Telmesso Asiaticum mare sive Carpathium et quae proprie vocatur Asia. in duas eam partes Agrippa divisit: unam inclusit ab oriente Phrygia et Lycaonia, ab occidente Aegeo mari, a meridie Aegyptio, a septentrione Paphlagonia; huius longitudinem CCCCLXX, latitudinem CCCXX fecit".
[IV,24] Pl. V, 102:"Alteram determinavit ab oriente Armenia Minore, ab occidente Phrigia, Lycaonia, Pamphilia, a septentrione provincia Pontica, a meridie mari Pamphilio, longam DLXXV, latam CCCXXV".
[IV,25] So. 38, 2-4:" Cilicia antea usque ad Pelusium Aegypti pertinebat Lydis Medis Armeniis Pamphylia Cappadocia sub imperio Cilicum constitutis... plurima iacet campo, sinu lato recipiens mare Issicum, a tergo montium Tauri et Amani iugis clausa. matrem urbium habet Tarson, quam Danae proles nobilissima Perseus locavit. hanc urbem intersecat Cydnus amnis"; 7-8:"Ibi... et specus, qui... hiatu amplissimo: nam deiectis lateribus in terrae profundum nemoroso orbe amplectitur mediam inanitatem, virens introrsus lucis pendentibus. descensus in eum per duo milia et quingentos passus...".
[IV,26] Is. XIV, iii, 44:" Pamphilia. Isauria ex situ loci perhibetur cognominata, quod undique aperta aurarum flatibus pateat. Metropolim urbem Seleuciam habet"; 46:" Lycia nuncupata quod ab oriente adiuncta Ciliciae sit. Nam habet ab ortu Ciliciam, ab occasu et meridie mare, a septentrione Cariam". Mar. 682:"...cuius ultima Phaselis".
[IV,27] Cfr. supra IV,22. 26. So. 39, 1:"...in Lycia mons Chimaera est". 2:" Olympus quoque inter alia ibi oppidum fuit nobile, sed intercidit: nunc castellum est". Mar. 684:"haec habuit oppida septuaginta, nunc triginta sex sunt"; 683:"...a qua incipit mons Taurus... in Riphaeorum montium iuga sub nominum diversitate protenditur".
[IV,28] Mar. 686:" Phrigia autem Troadi imminet; ab aquilone Galatia est, a meridie Lycaonia; et Pisidae, Mygdoniae confinis est ab oriente Lyciae, a septentrione Mysiae, Cariae... Ioniae Miletos caput". Is. XIV, iii, 43:" Lydia... antea Maeonia dicebatur... Coniungitur autem ab occidente minori Phrygiae. cuius campos Pactolus et Hermus circumfluunt, arenis aureis ditissimi". Pl. V, 110:" Lydia autem perfusus flexuosis Maeandri amnis...". Mar. 686:" Maeoniae principium Sypilus, Smyrna etiam Homero notissima, quam circumfluit Meles fluvius; nam Smyrnaeos campos Hermus intersecat, qui ortus Dorylao Phrygiam Cariamque dispescit. iuxta Ilium sepulchrum Memnonis iacet". L'elenco $)A(( cos$)A(, scarno da non permettere l'identificazione di un'unica fonte; solo per Colofone il rimando $)A(( sicuramente a So. 40, 13:"non longe Ephesum Colophon". Mar. 686:"supra Troadem in mediterraneo Teuthrania est,... civitas vero Teuthrana Caico flumine alluitur; ibi inter omnes Asiae civitates Pergamum clarius".
[IV,29] Is. XIV, iii, 39:"Prima Asiae minoris Bithynia in Ponti exordio ad partem solis orientis adversa Thraciae iacet... prius Bebrycia dicta, deinde Mygdonia...". Mar. 687:"in ea civitas Prusias, quam Hylas inundat lacus, quo puer eiusdem nominis dicitur interceptus". Is. XIV, iii, 40:"...et eorum regio Galatia nuncupatur". 41:"ab oriente Lidiae adhaeret. Huius regio Troia est... Duae sunt autem Phrigiae: maior et minor. Maior Phrygia Smyrnam habet, minor vero Ilium". Mar. 687-88:"ibi Libyssa locus, Nicomediae proximus; in eo sepulchrum Hannibalis memoratur. dehinc Ponti ora; post fauces Bospori et amnem Rhesum Sagarimque sinus Mariandyni, in quo Heraclea civitas, portus Acone, ubi herba veneni aconitum procreatur, specus Acherusius, qui mergitur in profunda telluris".
[IV,30] Mar. 689:"inde Paphlagonia, ubi a tergo Galatia est. sed hic Enetosa etiam civitas, a cuius civibus in Italia ortos Venetos asserunt. ibi promuntorium Carambis, quod a Ponti ostio abest milibus passuum ducentis viginti, tantundem a Cimmerio. ibi etiam... et civitas Eupatoria, quam Mithridates fecerat, sed eo victo Pompeiopolis appellata".
[V,1,1] Or. I, 2, 52-54:"A montibus Riphaeis ac flumine Tanai Meotidique paludibus quae sunt ad orientem, per litus septentrionalis oceani usque ad Galliam Belgicam et flumen Rhenum quod est ab occasu, deinde usque ad Danuvium quem et Histrum vocant, qui est a meridie et ad orientem directus Ponto accipitur; ab oriente Alania est in medio Dacia ubi et Gothia, deinde Germania est ubi plurimam partem Suebi tenent; quorum omnium sunt gentes LIIII".
[2] Cfr. qui infra 5-6; I,V,4,1. Is. XIV, iv, 3:"Prima Europae regio Scythia inferior, quae a Meotidis paludibus incipiens inter Danubium et Oceanum septentrionalem usque ad Germaniam porrigitur; quae terra generaliter propter barbaras gentes, quibus inhabitatur, Barbarica dicitur. Huius prima Alania est...". Cfr. supra I,3,2-6; AR IV, 23:"iuxta Oceanum ponitur patria quae dicitur Frigonum, quae iuxta litus Oceani coniungitur cum supra scripta quam nominavimus Saxoniam. quam praedictam Frigonum patriam praedicti philosophi qui de supra scripta Saxonia et Danorum patria scripserunt, ipsi eandem Frigonum patriam designaverunt"; V, 28:"postmodum tangit ipse Oceanus Roxolanos necnon Sarmatas, item Scythas, postmodum Rereferos et Sisdefennos, verum etiam Germaniam, ubi egit habitare Danos necnon Saxos, etiam Frixos". Pl. IV, 96:"...in Germania... ad Cimbrorum usque promunturium efficit sinum, qui Codanus vocatur, refertus insulis, quarum clarissima est Scatinavia... Hillevionum gente quingeties incolente pagis".
[3] AR IV, 14:"Iterum ad partem quasi meridianam... sunt patriae spatiosissimae quae dicuntur Datia prima et secunda, quae et Gipidia appellatur".
[4] Is. XIV, iv, 4:"Duae sunt autem Germaniae: superior iuxta septentrionalem Oceanum, inferior circa Rhenum".
[5-6] Pl. IV, 81:" Agrippa totum eum tractum ab Histro ad oceanum bis ad decies centenum milium passuum in longitudinem, quattuor milibus minus CCCC in latitudinem..."; 101:"In Rheno... aliae Frisionum... Ita appellantur ostia, in quae effusus Rhenus...".
[7] AR IV, 18:"Item ad partem quasi meridianam... est patria quae dicitur Albis Ungani montuosa... haec patria habet non modica flumina, inter cetera... sexaginta, quae in Oceano funduntur".
[8] Pl. IV, 80:"Ab eo in plenum quidem omnes Scytharum sunt gentes, varie tamen litori apposita tenuere, alias Getae, Daci Romanis dicti, alias Sarmatae, Graecis Sauromatae, eorumque Hamaxobii aut Aorsi, alias Scythae degeneres et a servis orti Trogodytae, mox Alani et Rhoxolani".
[9] Pl. IV, 88:"A Taphis per continentem introrsus tenent Auchetae..., Neuroe..., Geloni,...et caeruleo capillo Agathyrsi. super eos Nomades, deinde Anthropophagi... ultimi a tergo eorum Arimaspi. mox Ripaei montes et... Pterophoros appellata regio,...densa mersa caligine... pone eos montes ultraque Aquilonem gens felix (si credimus), quos Hyperboreos appellavere...".
[10] Pl. IV, 91:" Sarmatiae, Scythiae, Tauricae, omnisque a Borysthene amne tractus longitudo DCCCCLXXX, latitudo DCCXVI a M. Agrippa tradita est".
[V,2] So. 13,1:"Hister Germanicis iugis oritur... sexaginta amnes in se recipit ferme omnes navigabiles. septem ostiis Pontum influit...". Mela II, 8:"...Hister, acceptisque aliquot amnibus, ingens iam et eorum qui in Nostrum mare decidunt tantum Nilo minor, totidem quot ille ostiis, sed tribus tenuibus, reliquis navigabilibus effluit". Pl. IV, 79:"...unde primum Illyricum alluit Hister appellatus...".
[V,3] Or. I, 2, 54:"Nunc quidquid Danuvius a barbarico ad mare Nostrum secludit expediam".
[V,4,1] Cfr. qui infra 2; I,V,14,1. PD II, 15:"Inter hanc [ Liguria ] et Suaviam, hoc est Alamannorum patriam, quae versus septentrionem est posita, duae provinciae, id est Retia prima et Retia secunda, inter Alpes consistunt". Is. XIV, iv, 5:"Inde Noricus ager frigidus et parcius fructuosus. Post quem Raeticus frugibus ferax, qui excipit Galliam Belgicam". AR IV,21:"...in qua Cainech patria... In cuius patriae summitate montium lacum esse legimus". 19:"Item... sunt patriae... duae quae nominantur Pannoniae, id est inferior et superior". Pl. III, 147:"... Pannonia... quae pars ad mare Hadriaticum spectat appellatur Delmatia et Illyricum..."; 149:" Pannoniae iungitur provincia quae Moesia appellatur...". PD I, 27:" Alboin vero cum Avaribus, qui primum Hunni, postea de regis proprii nomine Avares appellati sunt..."; II, 7:"Tunc Alboin sedes proprias, hoc est Pannoniam, amicis suis Hunnis contribuit...". Or. I, 2, 60:" Pannonia Noricus et Raetia habent ab oriente Moesiam, a meridie Histriam, ab Africo Alpes Poeninas, ab occasu Galliam Belgicam, a circio Danuvii fontem et limitem qui Germaniam a Gallia inter Danuvium Galliamque secernit, a septentrione Danuvium et Germaniam".
[2] Is. XIV, iv, 16:" Pannonia... Coniungitur autem cum Norico et Raetia; habentes ab oriente Moesiam, ab Euro Istriam; ab Africo vero Alpes Appenninos habent, ab occasu Galliam Belgicam, a septentrione Danubii fontem...".
[V,5] Or. I, 2, 55:" Moesia ab oriente habet hostia fluminis Danuvii, ab euro Thraciam, a meridie Macedoniam, ab Africo Dalmatiam, ab occasu Histriam, a circio Pannoniam, a septentrione Danuvium". Is. XIV, iv, 16:" Pannonia...regio viro fortis et solo laeta...".
[V,6,1] Or. I, 2, 56:" Thracia habet ab oriente Propontidis sinum et civitatem Constantinopolim quae Byzantium prius dicta est, a septentrione partem Dalmatiae et sinum Euxini Ponti, ab occasu et Africo Macedoniam, a meridie Aegaeum mare". So. 10, 17:"...promuntorium Ceras Chryseon Byzantio oppido nobile, antea Lygos dictum, quod a Dyrrachio abest septingentis undecim milibus passuum: tantum enim patet inter Hadriaticum mare et Propontidem". Mar. 655:"...inter ipsam et Thraciam amnis Strymon pro limite est ab Hemi montis vertice defluens. in ea Rhodope, quem Mygdonium asserunt montem..."; 656:"nam Hebrum Odrysiae nives complent, qui inter diversos barbaros fluens etiam Ciconas perluit, quorum confinio Haemus sex milibus passuum cacumen extollitur...".
[2-3] So. 10, 8-9:" Ponticum litus Sithonia gens obtinet, quae nato ibi Orpheo vate inter principes iudicatur... deinde stagnum Bistonium.. nec longe regio Maeonia, in qua Tirida oppidum fuit equorum Diomedis stabulum"; 11:" Polidorum tumulum ostendit Aenus [var. Hemus]"; Pl. IV, 42:"...oppidum fuit Tirida Diomedis equorum stabulis dirum...". 44:"... Tomos..."; 40:"...populorum eius... Bessorumque multa nomina..."; 45:"ab Histri ostio ad os Ponti passuum DLII fecere". Per l'isola Bithiaria deriva da errata lettura di Pl. IV,47:"intus Bizye [var. biti], arx [var. ara] regnum Thraiciae, a Terei nefasto invisa hirundinibus, regio Caenica...".
[V,7] Mar. 657-58:"illic Hellespontus angustior per stadia septem ab Europa Asia dividit. hic quoque duae civitates, quarum una, id est Sestos, Europae est, Abydos Asiae. deinde promuntoria contraria:[Mastusia] Chersonesi, in quo terminatur Europae sinus tertius...". Pl. IV, 75-77:"Primas angustias Hellespontum vocant; hac Xerxes, Persarum rex, constrato in navibus ponte duxit exercitum. porrigitur deinde tenuis Euripus LXXXVI spatio... inde exspatiatur aequor rursusque in artum coit. laxitas Propontis appellatur, angustiae Thracius Bosporus, latitudine quingentorum passuum, qua Darius pater Xerxis copias ponte transvexit. tota ab Hellesponto longitudo CCXXXIX. Dein vastum mare Pontus Euxinus... ut sit plane arcus Scythici forma. medio flexu iungitur ostio Maeotii lacus; Cimmerius Bosporus id os vocatur, II quingentos passus latitudine. at inter duos Bosporos Thracium et Cimmerium directo cursu, ut auctor est Polybius, D intersunt. circuitus vero totius Ponti vicies semel L, ut auctor est Varro".
[V,8,1] Or. I, 2, 57:" Macedonia habet ab oriente Aegaeum mare, a borea Thraciam, ab euro Euboeam et Macedonicum sinum, a meridie Achaiam, a favonio montes Acrocerauniae in angustiis Hadriatici sinus, qui montes sunt contra Apuliam atque Brundisium, ab occasu Dalmatiam, a circio Dardaniam, a septentrione Moesiam". So. 9, 3:"inter ipsam et Thraciam Strymon amnis facit terminum, qui ab Haemi iugis inrigat"; cfr. anche supra V,6,1. So. 9, 1-2:"Qui Edonii olim populi quaeque Mygdonia erat terra aut Pierium solum vel Emathium, nunc omne uniformi vocabulo Macedonica res est, et partitiones quae specialiter antea seiungabatur, Macedonum nomini contributae factae sunt corpus unum... qua septentrione tunditur [var. tenditur] Paeonia ac Pelagonia protegitur a Tribalis...". Pl. IV, 32:" Thessaliae adnexa Magnesia est... Epiri, Achaiae, Atticae...
[2] Pl. IV, 28:"... Haemonia, eadem Pelasgis...". So. 8, 3:" Thessaliae sunt Pharsalici campi, in quibus civilium bellorum detonuerunt procellae".
[3-4] Mar. 654:"in Thessalia montes notissimi Olympus, Pierius, Ossa, cuius ex adverso Pindus et Othrys, Lapitharum sedes, occasum verticibus intuentes; nam ortum Pelius videt. hi omnes montes theatrali more curvantur, ante quos septuaginta quinque urbes sunt memorandae. Thessaliae vicina Magnesia... longitudo Thessaliae habet milia quadringenta nonaginta, latitudo ducenta nonaginta septem". Lettura errata di Pl. IV, 28:"Doris deinde, in qua...,Pindus,... Doridis a tergo..."; 5:"amnis Achelous e Pindo fluens atque Acarnaniam ab Aetolia dirimens...".
[5-6] So. 7, 21:" Boeotia Thebis enitet..."; 22:"apud Thebas... fontes Arethusa...". 25-26:" Boeoti iidem sunt qui Leleges fuerunt: per quos defluens Cephisos amnis se in maria condidit. in hac continentia Opuntius sinus, Larisa oppidum...". 8, 2:"... Peneus, qui praeter Ossam Olympumque decurrens collibus dextra laevaque molliter curvis nomorosis convallibus Thessalica facit Tempe...".
[7] Is. XIV, iv, 10:" Attica... Ipsa est et vera Graecia, ubi fuit Athenae civitas... In ea est et Marathonius campus...". [fons Elicon] Fons erroneamente per mons, con fonte non precisabile. Pl. IV, 28:"...in faucibus Sperchii fluminis... Thermopylarum angustiae...".
[8] Is. XIV, iv, 10:" Attica... haec inter Macedoniam et Achaiam media iacet, Archadiae a septentrionali parte coniuncta". Ciconia probabilmente erroneamente per Citerona, con fonte non precisabile. Pl. IV, 24:"... Piraeus et Phalera portus muro V recedentibus Athenis iuncti". Cfr.infra I,V,10,1. [V,9] Pl. IV, 63:" Euboea et ipsa avolsa Boeotiae modico interfluente Euripo, ut ponte iungatur..."; cfr. anche infra II,II,4,1. Mar. 659:"...huius oppidum Chalcida ex adverso Aulis, et Carystos...". Pl. IV, 63:"...circuitus vero CCCLXV". [V,10,1] Or. I, 2, 58:" Achaia undique propemodum cincta est mari; nam ab oriente habet Myrtoum mare, ab euro mare Creticum, a meridie Ionium mare, ab Africo et occasu Cephaleniam et Cassiopam insulas, a septentrione sinum Corinthium, ab aquilone angustum terre dorsum, quo Macedoniae coniungitur Atticae; qui locus Istmos vocatur, ubi est Corinthus, habens in Attica ad boream non longe Athenas civitatem". [2] So. 7,14-15:"In Megarensium sinum Isthmos exit, ludis quinquennalibus et delubro Neptuni inclitus: quos ludos eapropter institutos ferunt, quod sinibus quinque Peloponnesi orae alluuntur... ea ut platani folium recessibus et prominentibus figurata divortium facit inter Ionium et Aegaeum mare, quattuor non amplius milibus dispescens utrumque litus excursu tenui, quem Isthmon dicunt ab angustias"; Pl. IV, 9:"in quinque milium passuum intervallum... circuitu DLXIII p. colligit auctore Isidoro". 12:" Achaiae nomen provinciae ab Isthmo incipit. antea Aegialos vocabatur propter urbes in litore per ordinem dispositas". 11:"...est Patras...";14:"...ipsa Messene...";16:"...et intus Sparta"; 17:"... Mycenae...". AR V, 22:"... Stomis... Lacedemonia... Cipparissa... Egion... Argos..."; Pl. IV, 14:"...cum urbe Cyparisso,...oppida Pylos...". 11:"... Corinthus... sexagenis ab utroque litore stadiis...". 17:"amnes Inachus, Erasinus, inter quos Argos Hippium cognominatum...". Is. XIV, iv, 15:" Arcadia...quam Arcas, Iovis et Callisto filius, Pelasgis in dicionem redactis, ex suo nomine Arcadiam nuncupavit. Ipsa est et Sicyonia, a Sicyone rege... Habet autem Arcadia fluvium magnum Erimanthum".
[3] Is. XIV, iv, 11-12:" Helladis autem duae sunt provinciae: Boeotia et Peloponnensis... Boeotiam nominavit; ubi et Thebas urbem construxit... ubi nati sunt Apollo et Herculis maior ille Thebanus... Peloponnensis secunda pars Helladis a Pelope regnata atque vocata".
[V,11,1] Su. III, XVI:"...toto Illyrico, quod inter Italiam regnumque Noricum et Thraciam et Macedoniam interque Danubium flumen et sinum maris Hadriatici patet...". Mar. 651:"tertius autem Europae sinus...terminatur... ibi sunt Epirus, Acarnania, Aetolia, Phocis, Attice, Boeotia. item ab alio latere alioque mari Phocis et Locris, Doris, Phthiotis, Thessalia, Magnesia, Macedonia, Thracia, Graecia omnis. Epiros autem incipit a Cerauniis montibus, in qua primi Chaones, a quibus dicta Chaonia. deinde mons Pindus Dryopesque Molossique"; per l'Acaia il rimando $)A(( indicato supra V,10,1. Pl. IV, 4:"...oppidum Ambracia... locus Pandosiae"; 5:"...colonia Augusti Actium... ac civitate libera Nicopolitana... promuntorium Leucates, dein sinus et Leucadia ipsa paeninsula... oppidum in ea Leucas"; 6:" Aetolorum populi... Dolopes. oppidum Calydon"; 7: "Proximi Aetolis Locri".
[2-3] Mar. 651:"in Phocidis campis oppidum Cirra, portus Celeon, a quo in septem milibus passuum introrsus oppidum Delphi sub monte Parnaso, clarum oraculis Apollinis; fons ibi Castalius". Pl. IV, 20:"... Arcadia... a mari remota, initio Drymodes, mox Pelasgis appellata... regio Nemea est..."; 17:"...locum Lernen..."; 18: "... Troezen...".
[4] Vedi supra V,8,4."Pl. IV, 6:"ubi ostium Corinthiaci sinus... Aetolosque Aetolosque dirimentis a Peloponneso".
[5] Is. XIV, iv, 9:" Epirus... Cuius pars Chaonia, quae antea Molosia dicta est, a Moloso filio Pirrhi... a quo Molosia dicta est pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone... Chaoniam nominavit...".
[6-7] Mar. 650:"...in fines Illyrici, cuius a flumine Arsia ad flumen Drinium longitudo pergit quingenta quinque milia, a Drinio ad promuntorium Acroceraunium centum septuaginta quinque milia".
[V,12] Or. I, 2, 59:" Dalmatia habet ab oriente Macedoniam, ab aquilone Dardaniam, a septentrione Moesiam, ab occasu Histriam et sinum Liburnicum et insulas Liburnicas, a meridie Hadriaticum sinum". Pl. III, 141:" Liburniae finis et initium Delmatiae..."; vedi anche infra II,VI,1,5. Pl. III, 142:" Salona colonia ab Iader..."; 151: "Insulae in Ausonio mari praeter iam dictas memoratu dignae nullae, in Ionio paucae... Illyrici ora mille amplius frequentatur... in Ionio autem mari... Sasonis piratica statione nota"; AR IV,16:"...Dalmatiae plurimas fuisse civitates legimus, ex quibus... Ragusium".
[V,13,1] PD II, 9:"...omnis Italia, quae versus meridiem vel potius in eorum [ma leggi: eurum] extenditur, Tyrreni sive Adriatici maris fluctibus ambitur, ab occiduo vero et aquilone iugis Alpium ita circumcluditur...". Vedi infra II,VI,5,2. Is. XIV, iv, 18:... Italia nuncupata est. Cuius situs longitudine amplius quam latitudine a Circio in Eurum extenditur, a meridie Tyrrheno mare, ab Aquilone Adriatico clauditur, ab occiduo Alpium iugis finitur..."; Pl. III, 75:"...alii Tyrrenum, e nostris plurimi Inferum vocant". Or. I, 2, 62:"Quae [Alpes] a Gallico mari super Ligusticum sinum exsurgentes, primum Narbonensium fines, deinde Galliam Retiamque secludunt, donec in sinu Liburnico defigantur". Pl. III, 43:"Est ergo folio maxume querno adsimilata...". AR IV, 30:"Quam praefatam nobilissimam Italiam quidam philosophi amplius quam septingentas civitates habuisse dixerunt...". Mar. 637-38:"cuius principium Ligures tenent; dehincque... Etruria regio. Umbri mox Latiumque atque ostia Tiberina... dehinc litus in Volscorum nomen sortemque concessit; mox Campania Picentesque ac Lucanum latus Bruttiumque coniungitur"; per Genova e Pisa vedi infra II,VI,3,2. Pl. III, 38:"...in maria excurrit Italia. ab eo Graeciae ora, mox Sallentini, Poediculi, Apuli, Paeligni, Frentani, Marrucini, Vestini, Sabini, Picentes, Galli, Umbri, Tusci, Veneti , Carni, Iapudes, Histri, Liburni"; 126:"... Aquileiam coloniam...". Per i Sanniti, Fermo, Flaminia, Ravenna vedi infra II,VI,8.9.13. Pl. III, 129:"oppida Histriae civium Romanorum Aegida, Parentium, colonia Pola...".
[2] Or. I, 2, 61:" Italiae situs a circio in eurum tenditur...". So. 2, 23:"Verum Italiae longitudo, quae ab Augusta Praetoria per urbem Capuamque porrigitur usque ad oppidum Regium, decies centena et viginti milia passuum colligit...".
[3-8]] Mar. 639-41:"a solo igitur Italico Liburnia Istriae discretae sunt centenis milibus passuum... ab Africa intra ducenta milia, ut Varro commemorat, ab Sardinia centum viginti,... a Corcyra minus octoginta milibus... Italiae circuitus tenditur vicies centena quadraginta novem milia; eius umbilicus in agro dicitur Reatino. Angustior plurimum est ad portum, quem Hannibalis castra dicunt, nam vix ibi XXXX lata est. ... Terracina, prius insula, nunc continenti iuncta, Reginique [var. regioni quae] ab Sicilia [continenti] separati [var. separata]". Cfr. infra II,VI,16.
[V,14,1] Is. XIV, iv, 25:" Gallia... Hanc ab oriente Alpium iuga tuentur, ab occasu Oceanus includit, a meridie praerupta Pyrenaei, a septentrione Rheni fluenta atque Germania"; Mar. 634:"...usque Rhenum et item inter Oceanum et montem Gebennam et Iuris Gallicis regionibus attributum". Per l'accenno alla Suevia vedi supra V,4,1.
[2] Pl. IV, 105:" Gallia omnis Comata uno nomine appellata in tria populorum genera dividitur, amnibus maxime distincta:a Sealde ad Sequanam Belgica, ab eo ad Garunnam Celtica eademque Lugdunensis, inde ad Pyrenaei montes excursum Aquitanica, Aremorica antea dicta... Agrippa, Galliarum inter Rhenum et Pyrenaeum atque oceanum ac montes Cebennam et Iures, quibus Narbonensem Galliam excludit,longitudinem CCCCXX, latitudinem CCCXVIII computavit"; Eu. 6, 17, 1-3: "Anno urbis conditae sexcentesimo nonagesimo tertio Gaius Iulius Caesar... consul est factus. decreta est ei Gallia... domuit autem novem fere omnem Galliam, quae inter Alpes flumen Rhodanum Rhenum et Oceanum est...".
[V,15,1] Or. I, 2, 63:" Gallia Belgica habet ab oriente limitem fluminis Rheni et Germaniam, ab euro Alpes Poeninas, a meridie provinciam Narbonensem, ab occasu provinciam Lugdunensem, a circio oceanum Britannicum, a septentrione Britanniam insulam". [Hec - Ascalide] La fonte $)A(( quella indicata supra V,14,2; Ascalide $)A(( lettura errata per a Sealde.
[2] Forse da Is. XV, i, 64:" Burdigalim appellatam ferunt quod Burgos Gallos primum colonos habuerit". Or. I, 2, 65:"...a meridie partem provinciae Narbonensis, qua Arelas civitas sita est et mari Gallico Rhodani flumen accipitur".
[V,16,1] Or. I, 2, 64-65:" Gallia Lugdunensis, ducta per longum et per angustum inflexa, Aquitanicam provinciam semicingit. Haec ab oriente habet Belgicam, a meridie partem provinciae Narbonensis, qua Arelas civitas sita est et mari Gallico Rhodani flumen accipitur".
[2] AR IV,27:"...proxima mari Gallico est patria quae dicitur provincia Septimana". Pl. III, 34:"...at in ora Massilia...".
[V,17,1] Or. I, 2, 66:" Narbonensis provincia, pars Galliarum, habet ab oriente Alpes Cottias, ab occidente Hispaniam, a circio Aquitanicam, a septentrione Lugdunensem, ab aquilone Belgicam Galliam, a meridie mare Gallicum quod est inter Sardiniam et insulas Baleares, habens in fronte, qua Rhodanus fluvius in mare exit, insulas Stoechadas". Pl. III, 31:" Narbonensis provincia appellatur pars Galliarum quae interno mari adluitur, Bracata antea dicta, amne Varo ab Italia discreta Alpiumque vel saluberrimis Romano imperio iugis...".
[2] Pl. III, 37:"longitudinem provinciae Narbonensis CCCLXX p. Agrippa tradit, latitudinem CCXLVIII". Mar. 635:"in hac provincia Rhodanus fluvius ex Alpibus veniens per Lemannum lacum meat". Vedi supra V,15,2.
[V,18] Or. I, 2, 67-68:" Aquitanica provincia obliquo cursu Ligeris fluminis, qui ex plurima parte terminus eius est, in orbem agitur. Haec a circio oceanum qui Aquitanicus sinus dicitur, ab occasu Hispanias habet, a septentrione et oriente Lugdunensem, ab euro et meridie Narbonensem provinciam contigit". AR IV, 40:" Ligeris, qui dividit inter Gallias et ipsam Aquitaniam... Pictavis... Blavia...".
[V,19] Or. I, 2, 69-72:" Hispania universa terrarum situ trigona et circumfusione oceani Tyrrhenique pelagi paene insula efficitur. Huius angulus prior, spectans ad orientem, a dextris Aquitanica provincia, a sinistris Balearico mari coartatus, Narbonensium finibus inseritur. Secundus angulus circium intendit; ubi Brigantia Galleciae civitas sita altissima pharum et inter pauca memorandi operis ad speculam Britanniae erigit. Tertius angulus eius est, qua Gades insulae, intentae in Africum, Athlantem montem interiecto sinu oceani prospiciunt".
[V,20] Or. I, 2, 73:" Hispaniam citeriorem ab oriente incipientem Pyrenaei saltus a parte septentrionis usque ad Cantabros Asturesque deducit, atque inde per Vaccaeos et Oretanos, quos ab occasu habet, posita in Nostri maris litore Carthago determinat". Mar. 627:"... Tarraconensis dicitur a Tarracone urbe, quam Scipiones condidere". 633:"nam Hispania omnis citerior a Pyrenaeo in Castulonis finem per sescenta septem milia longitudinem protrahit,... latitudo autem a Tarracone ad litus Oiarsonis [var. Iarsolis] trecentis septem milibus invenitur...".
[V,21,1] Or. I, 2, 74:" Hispania ulterior habet ab oriente Vaccaeos, Celtiberos et Oretanos, a septentrione oceanum, ab occasu oceanum, a meridie Gaditani oceani fretum; unde mare Nostrum, quod Tyrrhenum vocatur, inmittitur".
[2] Cfr. supra II,8.11; So. 23, 13:"Sed Gaditanum fretum, a Gadibus dictum, Athlanticos aestus in Nostrum mare discidio inmittit orbis, nam Occeanus, ...ab occasu solis inrumpens laevo latere Europam radit, Africam dextero, scissisque Calpe et Abinna montibus quos dicunt colummas Herculis, inter Mauros funditur et Hispaniam".
[3] So. 23, 12:"in capite Baeticae, ubi extremus est noti orbis terminus insula continenti septingentis pedibus separatur, quam... Poeni lingua sua Gadir id est saepem [var. VII] nominaverunt".
[4] Mar. 629:"verum Baetica cunctas ubertate fecunditates [provincias] antevenit". Pl. III, 6:"...si quidem Baeticae latere septentrionali praetenditur Lusitania amne Ana discreta". 7:" Baetica, a flumine eam mediam secante cognominata...". IV, 115:" Tagus auriferis harenis celebratur".
[5] Mar. 630-31:"quae quidem habet iuridicos conventus quattuor: Gaditanum, Cordubensem, [Astigitanum, Hispalensem]; oppida centum septuaginta quinque... eadem vero longitudinis dimensione distenditur a Castulonis oppidi fine in Gaditanum oppidum; ducentis quinquaginta milibus amplior aestimatur; latitudo quoque in ducenta viginti quattuor milia excurrit". Cfr. qui infra 8.
[6] Vedi qui supra 4.
[7] So. 23, 8:" Hiberus amnis toti Hispaniae nomen dedit".
[8] Pl. III, 7:" Baetica... iuridici conventus ei IV,Gaditanus,Cordubensis, Astigitanus, Hispalensis".
[9] Mar. 632:"at universa provincia habet conventus septem:Carthaginensem, Tarraconensem, Caesaraugustanum, Cluniensem, Asturum, Lucrensem, Bracarum, civitates vero (praeter insulas atque aliis contributas ducentas nonaginta quattuor [var. ducentas quattuordecim]...".
[11] AR IV, 42:"quae Spanorum patria habet infra se provincias famosissimas octo, id est Galletia, Asturia, Austrogonia, Iberica, Lusitania, Betica, Hispalis, Aurariola".
[12] Pl. III, 26:"eodem Pelendones Celtiberum IV populis, quorum Numantini fuere clari"; 27:"...in Cantabricis IX populis...".
[13] So. 23, 5:"In Lusitania promunturium est quod Artabrum alii, alii Olisiponense dicunt".
[14] Pl. III, 30:"Pyrenaei montes Hispanias Galliasque disterminant promuntoriis in duo diversa maria proiectis".
[VI,1] Or. I, 2, 83-86:"Africam ut dixi cum tertiam orbis partem maiores nostri accipiendam descripserint, non spatiorum mensuras sed divisionum rationes secuti sunt. Mare hoc siquidem Magnum, quod ab occasu ex oceano oritur, in meridiem magis vergens angustiorem inter se et oceanum coartatae Africae limitem facit. Unde etiam aliqui quamvis eam longitudine parem tamen multo angustiorem intelligentes, inverecundum arbitrati tertiam vocare partem sed potius in Europam Africam deputantes... quia et natura sui minus habeat spatii et coeli inclementia plus deserti".
[VI,2,1] Or. I, 2, 87:" Libya Cyrenaica et Pentapolis post Aegyptum in parte Africae prima est"; 90:" Tripolitana provincia, quae et Subventana..."; 91:" Byzacium Zeugis et Numidia..."; 93:"...et Caesariensis Mauretanie..."; 94:" Tingitana Mauretania ultima est Africae".
[2] Or. I, 2, 90:"...a meridie barbaros Gaetulos... usque ad oceanum Aethiopicum pertingentes"; 92:"...post eos Aethiopum gentes pervagantes usque ad oceanum Aethiopicum".
[VI,3] Or. I, 2, 87-89:"Libya Cyrenaica et Pentapolis post Aegyptum in parte Africae prima est.Haec incipit a civitate Parethonio et montibus Catabathmon, inde secundo mari usque ad aras Philenorum extenditur. Post se habet usque ad oceanum meridianum gentes Libyoaethiopum et Garamantum. Huic est ab oriente Aegyptus, a septentrione mare Libycum, ab occasu Syrtes maiores et Trogodytae - contra quos insula Calypso est -, a meridie Aethiopicus oceanus".
[VI,4] Vedi supra VI,3.Is. XIV, iv, 5:" Pentapolis graeca lingua a quinque urbibus nuncupata: id est..."; Pl. V, 31: " Cyrenaica (eadem Pentapolitana regio) inlustratur Hammonis oraculo, quod a Cyrenis abest CCCC p. fonte Solis, urbibus maxime quinque, Berenice, Arsinoe, Ptolemaide, Apollonia ipsaque Cyrene. Berenice in Syrtis extimo cornu est...".
[VI,5] Or. I, 2, 90:" Tripolitana provincia, quae et Subventana vel regio Arzugum dicitur, ubi Leptis magna civitas est... habet ab oriente aras Philaenorum inter Syrtes maiores et Trogodytas, a septentrione mare Siculum vel potius Hadriaticum et Syrtes minores, ab occasu Byzacium usque ad lacum Salinarum, a meridie barbaros Gaetulos Nathabres et Garamantas usque ad oceanum Aethiopicum pertingentes".
[VI,6,1] Or. I, 2, 92:" Byzacium ergo ubi Hadrumetus civitas, Zeugis ubi Carthago magna, Numidia ubi Hippo regius et Rusiccada civitates sunt, habent ab oriente Syrtes minores et lacum Salinarum, a septentrione mare Nostrum quod spectat ad Siciliam et Sardiniam insulas, ab occasu Mauretaniam Sitifensem, a meridie montes Uzarae et post eos Aethiopum gentes pervagantes usque ad oceanum Aethiopicum". Pl. V, 23:"... Zeugitana regio et quae proprie vocetur Africa".
[2] So. 27, 6:"in agro Byzaceno, qui patet passuum milibus ducentis vel amplius, glebis ita praepinguis, ut iacta ibi semina cum incremento centesimae frugis renascantur".
[3] Pl. V, 26:"Tertius sinus dividitur in geminos, duarum Syrtium vadoso ac reciproco mari diros. ad proximam, quae minor est, a Carthagine CCC Polybius tradit... ad eam per deserta harenis perque serpentes iter est. excipiunt saltus repleti ferarum multitudine...".
[4] So. 27, 3:"... Syrtes, quas inaccessas vadosum ac reciprocum mare efficit"; Pl. V, 27:"inde Syrtis Maior circuitu DCXXV".
[VI,7,1] Is. XIV, v, 8:" Zeugis, ubi Carthago magna. Ipsa est et vera Africa inter Byzacium et Numidiam sita, a septentrione mari Siculo iuncta, et a meridie usque ad Gaetulorum regionem porrecta"; Pl. V, 24:"...flumen Bragada... et liberum Clypea in promuntorium Mercurii".
[2] Pl. V, 40:"ab oceano ad Carthaginem Magnam |XI|, ab ea Canopum, Nili proximum ostium, |XVI| LXXXVIII...". IA 515,1-2:"...insula a Cartagine stadia CCXXX".
[VI,8] Vedi supra VI,6,1. Is. XIV, v, 9:"Incipit autem a flumine Amsiga, in Zeugitanum limitem definit. habens ab ortu Syrtes minores, a septentrione mare quod intendit Sardiniam, ab occasu Mauretaniam Sitifensem, a meridie Aethiopum gentes"; Pl. V, 22:"Ab Ampsaga Numidia est...".
[VI,9] Or. I, 2, 93:" Sitifensis et Cesariensis Mauretania habet ab oriente Numidiam, a septentrione mare Nostrum, ab occasu flumen Malvam, a meridie montes Astrixim, qui dividit inter vivam terram et harenas...".
[VI,10,1] Or. I, 2, 94:" Tingitana Mauretania ultima est Africae. Haec habet ab oriente flumen Malvam, a septentrione mare Nostrum usque ad fretum Gaditanum quod inter Abennae et Calpes duo contraria sibi promuntoria coartatur, ab occidente Athlantem montem et oceanum Athlanticum, sub Africo Hesperium montem, a meridie gentes Autololum, quas nunc Galaules vocant...".Is. XIV, v, 12:"Haec ultima Africae exsurgit a montibus septem..."; Pl. V, 17:"...quos Septem Fratres a simili altitudine appellant. freto imminent ii...".
[2] Pl. V, 2:"... Tingi quondam ab Antaeo conditum, postea... appellatum Traducta Iulia".
[3] Pl. V, 9:" Lixum a Gaditano freto CXII abesse".
[4] So. 24, 11:"a Lixo abest quinque et ducentis milibus passuum"; Pl. V, 7:"incolarum neminem interdiu cerni; silere omnia haut alio quam solitudinum horrore; subire tacitam religionem animos proprius accedentium praeterque horrorem elati supernubila atque in vicina lunaris circuli. eundem noctibus micare crebris ignibus, Aegipanum Satyrorumque lascivia inpleri, tibiarum ac fistulae cantu tympanorumque et cymbalorum sonitu strepere"; 6:"e media hunc harenis in caelum attolli prodidere, asperum, squalentem qua vergat ad litora oceani, cui cognomen imponit, eundem opacum nemorosumque et scatebris fontium riguum qua spectet Africam, fructibus omnium generum sponte ita subnascentibus ut numquam satias voluptatibus desit".
[5] Pl. V, 3:"...et Hesperidum horti. adfunditur autem aestuarium e mari flexuoso meatu...".
[6] Pl. V, 21:"utriusque Mauretaniae longitudo |X| XXXVIII, latitudo CCCCLXVII".
[VI,11,1] Pl. V, 43:"Interiore autem ambitu Africae ad meridiem versus superque Gaetulos, intervenientibus desertis, primi omnium Libyes Aegyptii, deinde Leucoe Aethiopes habitant. super eos Aethiopum gentes Nigritae a quo dictus est flumine...". Per le gentes monstruosas vedi supra IV,11, ma forse qui da Is. XIV, v, 14: " Aethiopia... plurimas habens gentes, diverso vultu et monstruosa specie horribiles". [qui creditur Nilus] Vedi supra IV,12,2."Pl. VI, 197:"sita est Aethiopia ab oriente hiberno ad occidentem hibernum".
[2] Vedi supra I,2,4-5.
[VI,12,1] Hier. Onom. 970:"Saba, civitas regalis Aethiopiae, quam Josephus a Cambise rege Meroen cognominatam ex sororis vocabulo refert"; cfr. anche supra IV,11.
[2-3] Vedi supra IV,12,2. Is. XIV, v, 12:"regio gignens fera, simias, dracones et struthiones"; 13:" Garamantis regionis caput Garama oppidum fuit. Est autem inter Cyrenensem et Aethiopiam...".
[4] Pl. VI, 197:"a media eius parte imminens mari mons excelsus aeternis ardet ignibus, Theon Ochema dictus a Graecis".