Fonti2

[II,I,1,2-6] Analogamente a quanto fatto sopra in I,II, anticipo "redazionale" di quanto descritto analiticamente in seguito. Cfr. supra I,V,7.
[I,2] AR V, 1:«A Ravenna usque ad praedictam civitatem Regio Iulii sunt civitates sexaginta novem et supputantur miliaria mille duodecim»; 2:«A civitate quae dicitur Regio Iulii circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae vocatur Alpe maritima, ubi iuxta litus maris Gallici completur Italia, sunt civitates centum undecim et supputantur miliaria mille»; 3:«A civitate quae dicitur Alpe maritima circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae dicitur Caesarea sunt civitates septuaginta et supputantur miliaria mille decem»; in 4 enumera da Bovalica a Ubus città sul litorale africano, e conta sessanta città e mille e quindici miglia, poi 5:«A civitate quae dicitur Ubus circa litora maris usque ad civitatem quae dicitur Quintiliana sunt civitates quinquaginta duo et supputantur miliaria mille triginta et octo»; 6:«A supra scripta civitate quae dicitur Quintiliana circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae vocatur Agabis sunt civitates quadraginta quinque et supputantur miliaria mille viginti quatuor»; 7:«A civitate quae dicitur Agabis circa ipsa litora maris usque ad civitatem Laudiciam sunt civitates quinquaginta quinque et supputantur miliaria mille trecenta»; 8:«A civitate quae dicitur Laudicia circa ipsa litora maris usque ad civitatem Ephesum sunt civitates quinquaginta tres et supputantur miliaria mille quindecim»; 9:«A civitate quae dicitur Ephesum circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae dicitur Amastra sunt civitates quinquaginta et supputantur miliaria mille triginta»; 10:«A civitate quae dicitur Amastra circa ipsa litoras maris usque ad civitatem quae dicitur Chimerium sunt civitates sexaginta quinque et supputantur miliaria mille duodecim»; 11:«A supra scripta civitate quae dicitur Chimerium circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae nomlinatur Mesembria sunt civitates triginta quattuor et supputantur miliaria mille viginti tres»; 12:«A supra scripta civitate quae dicitur Mesembria circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae dicitur Larissa sunt civitates quinquaginta una et supputantur miliaria mille centum tredecim»; 13:«A supra scripta civitate quae dicitur Larissa circa ipsa litora maris usque ad civitatem quae nominatur Durachium sunt civitates sexaginta una et supputantur miliaria mille duodecim»; 14:«... Iadera ... Parentium ... Aquileia ... Monssilicis, Prosilia, Adestum, Adrianopolis... Ravenna. A supra scripta civitate quae dicitur Durachium circa litora maris usque ad superius dictam civitatem Ravennam sunt civitates septuaginta duo et supputantur miliaria mille sedecim»; 15:«et sunt simul in unum civitates octingentae quinquaginta duo, et supputantur miliaria tredecim milia ducenta nonaginta octo».
[II,1,1] Vedi supra I,V,7,3. AR V, 19:«in colfo Pontico ex ipso mari magno pertinente dicitur insula Achillis, quae est a fronte superius dicti Danubii maximi fluminis».
[2] Pl. IV, 92:«citra Histrum Apolloniatarum una LXXX a Bosporo Thracio...».
[3] AR V, 19:«A parte vero quasi meridiana in ipso colfo Pontico est insula quae dicitur Cafnusia, iterum insula quae dicitur Cerasus». Pl. XV,102:«Cerasia ante victoriam Mithridaticam L. Luculli non fuere in Italia... is primum invexit e Ponto...».
[4] Pl. VI, 32:«Insulae in Ponto... Cyanae sive Symplegades, deinde Apollonia, Thynias dicta, ...Chalceritis...».
[5] Vedi supra I,V,7,3.
[II,2] Mela I,97:«...Parion...»; confuso con Parhos, di cui parla infra II,4,2. Is. XIV, vi, 17:« Abydos insula in Europa super Hellespontum posita».
[II,3] Or. I, 2, 98:«Insulae Cyclades, quarum est ab oriente prima Rhodos, a septentrione Tenedos, a meridie Carpathos, ab occasu Cythera, ab oriente finiuntur litoribus Asiae, ab occidente mari Icario, a septentrione mari Aegaeo, a meridie mari Carpathio. Sunt autem omnes Cyclades numero LIIII. Hae tenent a septentrione in meridiem milia passuum D, ab oriente in occasum milia CC».
[II,4,1] Vedi supra I,V,9. Fl. I, 24 (8), 9:« Euboeam insulam continenti adhaerentem tenui freto reciprocantibus aquis Euripus abscidit».
[2] Pl. V, 140:«extra Hellespontum adversa Sigeo litori iacet Tenedus»; AR, V, 21:«... Lesbos qui et Metilini... Andros...»; Pl. V, 139:«clarissima autem Lesbos..., libera Mytilene»; AR V, 22:«... Egion... Iacintus [var. Zacinthus]... Cephalonia, Astin, Paxon, Saxona, Cassiope»; Pl. IV, 68:« Icaros»; 69: « Patmus»; 70:« Melos»; Mirthoum in questo contesto è senza senso; 67: « Parus... marmore nobilis... Naxus... a vinearum fertilitate»; IA 527,5-529,2:«...Miconos [var. migonos]... Dionisia Edemedia Scyros... Naxos, in hac Ariadne a Theseo relicta... Focoae [var. Foce] Leuci Cynthos Ascaphos... Siphnos Cimelos... Giaros...»; 524,2:«...Dulcia [var. dulicia], hic est mons Ithacus, ubi est patria Ulixis»; Pl. IV,67:«...Olearnus...»; So. 11, 32:«...Carpathus [var. carpadusa]... numquam ita caelum nubilum est...»; 33-34:«... Athos in Macedonia umbram iacit. quod non frustra inter miracula notaverunt, cum Athos a Lemno VI et LXXX milibus passuum separetur. est sane Athos sublimis adeo ut altior aestimetur quam unde imbres cadunt. ... in summo eo oppidum Acroton fuit, in quo dimidio longior quam in aliis terris incolentium aetas prorogabatur»; Pl. IV, 37:«montem Athos Xerxes Persarum rex abscidit»; V, 132:«Sed pulcherrima est libera Rhodos»;133: « Rhodiorum insula Carpathus»; Is. XIV, vi, 22:«... Rhodos... In hac urbe Solis colosus fuit aereus».
[3] Pl. IV, 66:« Cycladum media... Delos...»; V, 136:« Chios»; Is. XIV, vi, 18:« Coos insula adiacens provinciae Atticae, in qua Hippocrates medicus natus est»; 31:« Samos insula est in mari Aegeo, ubi nata est Iuno... In hac insula reperta prius fictilia vasa traduntur; unde et vasa Samia appellata sunt».
[II,5,1] Vedi Pl. III,151, riportato in I,V,12 a. AR V, 24:«Nam in colfo occidentali in ipso mari magno litore Dalmatie seu Liburniae atque Istriae sunt insulae... Pullaria, Ursaria, Cervaria»; IA 519,3-520,1:«Inter Dalmatiam et Histriam insulae Absoros [var. Apsoros] Brattia Solentia [var. Solenicia] Issa Lissa Corcira Melta»; So. 2, 45:«Insula quae Apuliae oram videt tumulo ac delubro Diomedis insignis est et Diomedeas aves sola nutrit».
[2] Vedi supra I,V,13,2.
[3] Altro inserto "redazionale".
[4-5] Pl. III, 97:«A Lacinio promuntorio secundus Europae sinus incipit, magno ambitu flexus et Acroceraunio Epiri finitus promuntorio, a quo abest LXXV»; 101:«... Brundisium... in primis Italiae portu nobile ac velut certiore transitu sicuti longiore, excipienti Illyrici urbe Durrachio CCXXV traiectu»; 129:« Polam ab Ancona traiectus CXX p. est».
[II,6] Or. I, 2, 97:«Insula Creta finitur ab oriente Carpathio mari, ab occasu et septentrione mari Cretico... Habet in longo milia passuum CLXXII, in lato L»; Mar. VI, 659:«circuitus... quingentis octoginta octo milibus»; So. 11, 6:« Varro in opere quod de litoralibus est etiam suis temporibus adfirmat sepulcrum Iovis ibi visitatum»; Pl. IV, 58:« Creta... centum urbium clara fama...»; 59:«Oppida eius insignia... Cydonea,... Gortyna,... Gnosus»; So. 11, 9:« Gortynam amnis Lenaeus [var. Lethaeus] praeterfluit».
[II,7] Or. I, 2, 96:«Insula Cypros ab oriente mari Syrio, quem Issicum sinum vocant, ab occidente mari Pamphylico, a septentrione Aulone Cilicio, a meridie Syriae et Phoenices pelago cingitur. Cuius spatium in longo tenet milia passuum CLXXV, in lato milia passuum CXXV»; AR V, 20:«in qua plurimas fuisse civitates legimus...: ... Salamina, Cithara,... Lapheton [var. Iapheton], Pafos...»; So. 15, 31:«putant glaciem coire et in crystallum corporari: sed frustra: nam si ita foret, nec Alabanda Asiae nec Cypros insula hanc materiam procrearent».
[II,8] Pl. V, 130:«...ex adverso Syriae Clides, rursusque ab altero capite Stiria»; 128:«est ante Iopen Paria,...iam dicta Arados».
[II,9,1] So. 31, 1:«Quod ab Athlante usque Canopitanum ostium panditur, ubi Libyae finis est et Aegyptium limen, dictum a Canopo Menelai gubernatore sepulto in ea insula quae ostium Nili facit»; Ser. Aen. XI, 263:«sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit».
[2-3] So. 27, 40:«utraeque Syrtes CCL milibus passuum separantur... in hoc sinu Mene insula...». Cfr. anche supra I,VI,5; 6,3.
[II,10,1] Vedi supra I,VI,6,3. Is. XIII, xviii, 6:«...omnia ad se trahant, et adpropinquanti vadoso mari haereant».
[2-3] Pl. V, 41:«clarissima est Meninx,... Lotophagitis appellata... a dextro Syrtis Minoris promuntorio... sita. ab ea C p. contra laevum Cercina...»; 42:«contra Carthaginis sinum duae Aegimoeroe».
[II,11,1-3] Mar. 646:«hinc Sicilia memoranda, quae a Thucydide Sicania, a multis Trinacria perhibetur; Sicania a Sicano rege, qui cum Hiberica manu in eandem terram ante bella Troiana pervenit; dehinc Siculus, Neptuni filius, a quo nomen eidem commutatum. nam Trinacria, quod tribus promuntoriis triangula censeatur; quippe unum, quod a Pachyno in Peloponnensum in meridiem versus spectat, quadringentis quadraginta milibus a Graecia disparatur. Pelorias autem occasum Italiamque inspicit, quae freto mille quingentorum passuum separatur; Lilybaeum Africae fines videt in centum octoginta milibus. ipsa autem promuntoria inter se terreno itinere disparantur sic: a Peloro Pachynum milia centum septuaginta sex, inde Lilybaeum ducenta, inde Pelorum centum quadraginta tria. coloniae in Sicilia quinque, urbes sexaginta tres... montis Aetnae miracula noctibus totis vomentis incendia».
[4] So. 5, 27:«omnis ambitus huius insulae clauditur stadiorum tribus milibus»; Or. I, 2, 100:«Haec ab oriente cingitur mari Hadriatico, a meridie mari Africo quod est contra Subventanos et Syrtes minores»; So. 5, 21-22:« Gelonium stagnum... stagnum Petrensium... in lacu Agrigentino...»; 8:«adde quod Arethusa fons in hac urbe est».
[II,12] Mar. 648:«...septem Aeoliae, appellatae [ Hephaestiades a Graecis], a nostris Vulcaniae; cum diversis nominibus prima dicitur Lipara, secunda Therasia, tertia Strongyle, in qua Aeolus regnasse fertur et flamma in proximo prorumpente vel eius fumo, qui ventus flaturus esset, intellexisse, quod hodieque eius loci incolas certum est praesentire... quarta vero insula est Didyme, quinta Erepusa, sexta Phoenicusa, ultima Enonymos»; 650:«ubi Superum Inferumque mare decem novem milibus disparatur».
[II,13] IA 517,5-519,1:«Item inter Siciliam et Africam: insula Cossura... insule Malta Ciefesta et Falacron, insula Cercena... insula Girba... insula Traicia Syrtota...»; 515,8:«insula Aenaria a Cumis de Campania stadia XLV».
[II,14,1] Mar. 645:« Sardinia a Sardo, filio Herculis, appellata habet formam humanae plantae... verum ab oriente centum octoginta octo milibus patet, ab occidente centum septuaginta quinque, a meridie septuaginta septem, a septentrione centum viginti quinque [milia]»; Or. I, 2, 102:«Cuius in longo spatium tenet milia passuum CCXXX, in lato milia LXXX. Haec habet ab oriente et borea Tyrrhenicum mare quod spectat ad portum urbis Romae, ab occasu mare Sardum, ab africo insulas Baleares longe positas, a meridie Numidicum sinum...».
[2] Mar. 645:«habet a Gorditano [var. Corditano] promuntorio insulas duas, quae Herculis memorantur, a Sulcensi Enusin, a Caralitano Ficariam Galatamque. quidam item non longe... contra Paestanum [var. Praestanum] Leucasia est..., contra Veliam [var. Beliam] Oenotrides; contra Vibonem [var. Bibonem] Ithacesiae, ab Ulixis specula dictae».
[II,15] Or. I, 2, 103:« Corsica insula multis promuntoriis angulosa est. Haec habet ab oriente Tyrrhenicum mare et portum Urbis, a meridie Sardiniam, ab occasu insulas Baleares, a circio et septentrione Ligusticum sinum. Tenet autem in longo milia passuum CLX, in lato milia XXVI»; Mar. 644:«...lata quinquaginta. circuitus eius omnis distenditur milibus trecentis viginti quinque; habet civitates triginta tres...»; 645:«iam Africum mare spectans a Corsica in octavo Sardinia est, in quo angusto freto sunt parvae insulae, quae Cuniculariae [var. Conicolariae] perhibentur, item Pitonis Fossae [var. Pitonis et Fossae]».
[II,16,1-2] Mar. 644:« Ilva [var. Stipa] autem citra est, Oglasa [var Oclifa] infra; in sexagesimo Corsicae Planasia, fallax navigantium... Urgo [var. Argo] item et Capraria, quam Aegilion Graeci dixerunt;item Egilium, Dianium; item Columbaria, Venaria. item ultra Tiberina ostia in Antiano Palmaria Sinonia et in Formiano Pontiae, Pandateria [var. Pantatoria], Prochyta... Pithecusa [var. Pyteguas] et Megaris... Capreae; item Leucothea [var. Leocotea]. iam Africum mare spectans...».
[3] Pl. III, 81:«...Ilva cum ferri metallis».
[4] IA 516,1:«insula Capraria a Puteolis stadia CCC».
[II,17] Is. XIV, vi, 38:« Stoechades insulae Massiliensium sexaginta milium spatio a continenti in fronte Narbonensis provinciae, qua Rhodanus fluvius in mare exit. Dicte autem Graece Stoikades, quasi opere in ordinem sint positae»; Pl. III, 79:«...et tres Stoechades... nomina singulis... Lero et Lerina...»; IA 513,3:«...insula Crinis et Stoechadis».
[II,18,1-3] Or. I, 2, 103:«Insulae Baleares duae sunt, maior et minor, quibus insunt bina oppida, maior Tarraconam Hispaniae civitatem, minor Barcilonam septentrionem versus contra se habent. Maiori subiacet insula Ebusos. Deinde ab oriente Sardiniam, ab aquilone mare Gallicum, a meridie et Africo Mauritanicum pelagus, ab occasu Hibericum pelagus spectant»; IA 511,2-512,2:«...Baleares... insula Columba, Balearis maior, insula Nura, Balearis minor, inter se habent Beleares stadia DC»; Is. XIV, vi, 43:« Ebosus insula Hispaniae... Cuius terram serpentes fugiunt. Huic contraria est Colubraria, quae feta est anguibus».
[4] IA 510,2-4:«Inter Hispanias et Tingi Mauretaniam: insula Diana Lesbos Ebusos [var. erusos]».
[5] IA 512,3-5:«Item inter Cartaginem Spartariam et Cesaream Mauretanie: insula Erroris et Tauria».
[6] Forse lettura errata di Pl. III, 84:«...duas insulas quae vocantur Herculis».
[III] So. 23, 13:« Oceanus, quem Graii sic nominant de celeritate...»; 17:«... Oceanus amplectitur, qui a litoribus suis Arabicus Persicus Indicus Eous Sericus Hyrcanus Caspius Scythicus Germanicus Gallicus Athlanticus Libycus Aegyptius dicitur»; per il resto deriva dalla descrizione dei litorali di AR, per cui vedi supra I,I,2.
[IV,2,1] AR V, 29:«In Oceano autem Serico Indiae Bactrianae et Caspio, id est a summa ac extrema parte septentrionali, sunt insulae Scythiae maiores minores numero quindecim».
[2] Vedi supra I,IV,2,2. AR V, 29:«In Oceano... id est hac extrema parte meridiana, sunt diversae insulae...Argire... Item est insula in eandem partem in eodem Oceano quae dicitur Chrisi...»; Mela III, 69:«ad Tamum insula est Chryse, ad Gangem Argyre».
[3-4] Vedi supra I,II,3; IV,7; 13,1.
[5] PL. VI, 111:«...insula Aphrodisias... contra Persidem insulae Psilos, Cassandra, Aracha».
[6] AR V, 18:«In colfo autem Arabico... sunt diversae insulae... Saba... Cleopatris»; Pl. VI, 148:« Tylos insula; plurimi margaritis celeberrima»; So. 54, 12:«...Persidis populi, vicies et sexagies centena milia circuitu patens». Vedi supra I,IV,13,2.
[7-8] Vedi supra I,II,3. So. 54, 13:« Carmania Persis adnectitur, quae incipit ab insula Aphrodisia variarum opus dives, translata in Parthicum nomen...»; la forma Frondisia è in Mar. 700. Cfr. supra I,IV,4,4.
[IV,3] AR V, 29:«...in ipsam extremam partem meridianam est insula quae dicitur Taprobane valde splendissima...». Vedi supra I,IV,4,3. So. 53, 1-3:« Taprobanem insulam... patet in longitudinem stadiorum septem milia, in latitudinem quinque milia... nam pars eius bestiis et elephantis repleta est maioribus multo quam fert India... margaritis catet... sita est inter ortum et occasum»; 6-7:«nulla in navigando siderum observatio: utpote ubi septemtriones nequaquam videntur vergiliaeque numquam apparent. lunam ab octava in sextam decimam tantum supra terram vident...»; 13:«annona eodem semper tenore»; Mar. 696-97:«in Taprobane insula maiores elephanti quam Indici,... scinditur fluvio interfluente atque Indiae praetenta est, in quam septem dierum iter, ut Romanis navibus approbatum... ibi sidus clarissimum Canopos; sol ortivus in laeva conspicitur... cum negotiatores aliis in ripa fluminis merces apponunt... aetas illis ultra humanam fragilitatem prolixa, ut mature pereat, qui centenarius moritur; nulli per diem somnus; annona eodem semper tenore... regem eum, qui mitior [annisque] gravior ac sine prole fuerit, eligunt...».
[IV,4,1-2] So. 56, 5:«pelagus Azanium usque Aethiopum litora promovetur, Aethiopicum ad Massylicum promuntorium, unde rursus oceanus Atlanticus»; 7:«ab Indica prominentia ad Malichu insulam adfirmat esse quindecies centena milia passuum:a Malichu ad Scaeneon ducenta viginti quinque milia: inde ad insulam Adanum centum quinquaginta milia»; Pl. VI, 198:«Contra sinum Persicum Cerne nominatur insula adversa Aethiopiae...»; 199:«Polybius in extrema Mauritania contra montem Atlantem... prodit Cernen, Nepos Cornelius ex adverso maxime Carthaginis».
[3] Forse da So. 54, 6:«...deinde tres insulae, circa quas hydri marini egrediuntur...»; AR I, 3:«post terga patriae procul infra Oceanum tres magne insulae inveniuntur». Cfr. anche supra I,VI,12,4.
[IV,5] So. 56, 11:« Gorgodes... distant a continente bidui navigatione»; 12:«prodidit denique Xenophon Lampsacenus Hannonem Poenorum imperatorem in eas permeavisse repertasque ibi feminas aliti pernicitate atque ex omnibus quae apparuerunt duas captas tam hirto atque aspero corpore...»; 13:«Ultra Gorgodes Hesperidum insulae...»; Pl. VI, 201:«...a Gorgonum insulis praenavigatione Atlantis dierum XL ad Hesperidum insulas cursum...». Is. XIV, vi, 10:«... in quarum hortis fingunt fabulae draconem pervigilem aurea mala servantem. Fertur enim ibi e mari aestuarium adeo sinuosis lateribus [IV,6] So. 56, 14-16:«Fortunatas insulas certe contra laevam Mauretaniae accepimus iacere, quas Iuba... in prima earum... aedificia nec sunt nec fuerunt. iuga montium stagnis madescunt... alteram insulam Iunoniam appellari, ferunt, in qua pauxilla aedes... tertia huic proximat eodem nomine, nuda omnia...»; Mar. 7O2:«Fortunatas autem insulas in laeva Mauritaniae constitutas inter meridiem occasumque non dubium est. quarum prima Membriona dicitur, secunda Iunonia, tertia Teode...»; Pl. VI, 202:«...Iunoniam abesse a Gadibus DCCL p. tradit... arborum ibi proceritatem ad CXL pedes adolescere»; 204:«alteram insulam Iunoniam appellari... ab ea in vicino eodem nomine minorem...»; per la fertilità di queste isole vedi infra IV,7.
[IV,7] So. 56, 16-17:«quarto loco Capraria appellatur, enormibus lacertis plus quam referta. sequitur Nivaria aëre nebuloso et coacto ac propterea semper nivalis. deinde sequitur Canaria... in ea aedificiorum durant vestigia. avium magna copia, nemora pomifera, palmeta...»; Pl. VI, 202:«...ad occasum versus Pluvialiam Caprariamque... ab iis CCL Fortunatas...»; 204-05:«in conspectu earum esse Ninguariam, quae hoc nomen accepit a perpetua nive, nebulosam; proximam ei Canariam vocavi a multitudine canum ingentis magnitudinis...».
[IV,8] Mar. 620-21:«ab ipsis itaque columnis Herculis, quae in Gaditano sunt litore consecratae, usque in Arabicum sinum meridianus omnis permeatur Oceanus, sicut plurimis asseveratur exemplis, nam eius maximam partem Magni Alexandri sulcavere victoriae. in eodem Arabicu sinu constituto Gaio Caesare, Augusti filio, Hispanarum navium naufragium et eiectae fragmentorum reliquiae paruere. item Hanno, dum Punicum floreret imperium, Mauritaniae circuitu av dehinc meridiani fluxus excursu in Arabiae terminos prolixa admodum navigatione pervenit. Cornelius auctor affirmat quendam Eudoxum fugientem regis insidias ex Arabia in Gaditana pervenisse refugia»; Su. II, LXIII-LXIV:«Ex Scribonia Iuliam... Iuliam...M. Agrippae nuptum dedit... Nepotes ex Agrippa et Iulia tres habuit C. et L. et Agrippam... Gaium et L. adoptavit...».
[IV,9,1] So. 23, 10:« Cassiterides insulae spectant adversum Celtiberiae latus, plumbi fertiles».
[2] Vedi supra I,IV,21,2-3.
[3] AR V, 33:«...est insula post Aquitaniam quae dicitur Obceorum».
[IV,10,1] Or. I, 2, 82:«Huic etiam Mevania insula proxima est, et ipsa spatio non parva, solo commoda. Aeque a Scottorum gentibus habitatur».
[2] IA 509,1-2:«...insula Clota in Hiverione, Vecta Riduna Sarmia Caesarea Barsa Silia...».
[IV,11] Per Britania propior continenti vedi infra IV,12.
[IV,12] Or. I, 2, 80-81:« Hibernia insula inter Britanniam et Hispaniam sita longiore ab africo in boream spatio porrigitur. Huius partes priores intentae Cantabrico oceano Brigantiam Galleciae civitatem ab africo sibi in circium occurrentem spatioso intervallo procul spectant, ab eo praecipue promuntorio, ubi Scenae fluminis ostium est et Velabri Lucenique consistunt. Haec propior Britanniae, spatio terrarum angustior, sed coeli solique temperie magis utilis, a Scottorum gentibus colitur»; So. 22, 2-6:«... Hibernia... ita pabulosa, ut pecua, nisi interdum a pastibus arceantur, ad periculum agat satias [var. satietas]. illic nullus anguis... advectum inde pulverem seu lapillos si quis sparserit inter alvearia, examina favos deserent. sed mare quod inter hanc et Brittaniam interluit undosum... idque in centum viginti milia passuum latitudinis diffundi...».
[IV,13,1] Or. I, 2, 76-77:« Britannia oceani insula per longum in boream extenditur; a meridie Gallias habet. Cuius proximum litus transmeantibus civitas aperit, quae dicitur Rutupi portus; unde haud procul a Morinis in austro positos Menapos Batavosque prospectat. Haec insula habet in longo milia passuum DCCC, in lato milia CC»; So. 22, 10:«Circuitus Brittaniae quadragies octies septuaginta quinque milia sunt»; Mar. 666:«circuiut tricies octies et viginti quinque milia tenet. in vicino eius silva Calidonia»; So. 22, 1:«...ut eam in Calidonicum usque angulum mentiamur. in quo recessu Ulixem Calidoniae adpulsum manifestat ara Graecis litteris scripta [votum]».
[2] PD I, 6:«Triginta ferme a Sequanico litore Evodia insula milibus distat».
[3] So. 22, 8:«at Tanatus insula adspiratur freto Gallico, a Brittaniae continente aestuario tenui separata, felix frumentariis campis et gleba uberi... cum ipsa nullo serpatur angue, asportata inde terra quoquo gentium invecta sit angues necat».
[IV,14] Is. XIV, vi, 5:«Orcades insulae Oceani intra Britanniam positae numero triginta tres, quarum viginti desertae sunt, tredecim coluntur»; Or. I, 2, 78:«A tergo autem unde oceano infinito patet Orcadas insulas habet quarum XX desertae sunt, XIII coluntur»; negli additamenta di alcuni codici di So. 22, 16:«ceterae earum nudae harenae et rupes tenent».
[IV,15]] Negli additamenta di alcuni codici di So. 22, 12-15:«a Calidoniae promuntorio Tylen petentibus bidui navigatio est. navigatione perfecta excipiunt Ebudes insulae quinque numero, quarum incolae nesciunt fruges, piscibus tantum et lacte vivunt. rex unus est universis... ad aequitatem certis legibus stringitur... nulla illi femina datur propria, sed per vicissitudines, in quacunque commotus sit, usuariam sumit. unde ei nec votum nec spes conceditur liberorum».
[IV,16] Additamenta ad alcuni codici di So. 22, 16:«secundam stationem euntibus Orchades praebent. sed Orchades ab Ebudibus porro sunt septem dierum totidemque noctium cursu»; So. 22, 8:«...Tanatus insula...»; Pl. IV, 104:«...Dumnam, Bergos maximamque omnium Berricen [var. uerigon] ex qua in Tylen navigetur. a Tyle unius diei navigatione...»; additamenta ad alcuni codici di So. 22, 17:«ab Orchadibus Tylen usque quinque dierum et quinque noctium navigatio est».
[IV,17,1] Pl. IV, 104:«ultima omnium quae memorantur Tyle...»; vedi supra II,IV,16. So. 22, 9:«ultra Thylen accipimus pigrum et concretum mare»; negli additamenta di alcuni codici allo stesso luogo:«sed Tyle larga et diutina Pomona copiosa est... utuntur feminis vulgo... in qua aestivo solstitio sole de cancri sidere faciente transitum nox nulla: brumali solstitio perinde nullus dies».
[2-3] Pl. IV, 103:«...in Germanicum mare sparsae Glesariae quas Electridas Graeci recentiores appellavere, quod ibi electrum nasceretur»; 104:« Timaeus historicus a Britannia introrsum sex dierum navigatione abesse dicit insulam Ictim in qua candidum plumbum proveniat...»; 101:«In Rheno autem ipso, prope C in longitudinem, nobilissima Batavorum insula...».
[IV,18,1] Pl. IV, 101:«In Rheno autem ipso... insula,... et aliae Frisionum... que sternuntur inter Helinum ac Flevum. ita appellantur ostia in qua effusus Rhenus a septentrione in lacus...».
[2] AR V, 30:«Iterum in ipso Oceano septentrionali aliquantae insulae reperiuntur, sed post Saxonum patriam. ex quibus una dicitur Nordostracha et alia Eustrachia».
[5] Vedi supra I,V,1,2.
[6] Vedi supra I,I,3,8; V,1,2; PD I, 1:«... Langobardorum gens... ab insula que Scadinaria dicitur adventavit».
[7] So. 20, 8:«Nam Glesaria dat crystallum»; Pl. IV, 97:«...inde insulae... earum nobilissima Burcana, Fabaria...». Vedi supra I,I,3,8; AR V, 30:«In ipso Oceano septentrionali post Roxolanorum patriam est insula quae dicitur Scanza...».
[8] So. 16, 1-5:«de Hyperboreis rem loquemur. incolunt pone [var. pene] Pterophoron, quem ultra aquilonem accepimus iacere. gens beatissima... sunt igitur in Europa... domus sunt nemora vel luci: in diem victum arbores sumministrant. discordiam nesciunt: aegritudine non inquietantur: ad innocentiam omnibus aequale votum. mortem accersunt et voluntorio interitu castigant obeundi tarditatem: quos satias vitae tenet, epulati delibutique de rupe nota praecipitem casum in maria destinant... aiunt etiam solitos per virgines probatissimas primitiva [var. primitias] frugum Apollini Delio missitare...».
[9-11] Pl. IV, 95:«Xenophon Lampsacenus a litore Scytharum tridui navigatione insulam esse immensae magnitudinis Balciam tradit, eandem Pytheas Basiliam nominat»; So. 19, 6:«auctor est Xenophon Lampsacenus a litore Scytharum in insulam Albaciam triduo navigari: eius magnitudinem inmensam et paene similem continenti: nec longe Oeones separari, quas qui habitent vivant ovis avium marinarum et avenis vulgo nascentibus: perinde alias propter constitutas aeque insulas, quarum Hippopodes indigenae humana usque ad vestigium forma in equinos pedes desinunt».
[12] Mela III, 58:«...in Caspio mari... aliquot et illis oras... desertae adiacent, quas sine propriis nominibus Scythicas vocant».
[IV,19,1] Pl. II, 167:«septentrionalis vero oceanus maiore ex parte navigatus est».
[2] Mar. 618-19:«dum autem divus Augustus classe Germaniam circumiret, septentrionalem totum permeavit oceanum. nam primum in Cimbricum promuntorium veniens magno dehinc permenso mari ad Scythicam plagam ac rigentes undas usque penetravit. de confinio item ab orientis principio et Indico mari pars, quae vergit in Caspium mare...».
[3] Cenno troppo generico per poter dire se la fonte è la versione latina o la volgare; posso solo rimandare a Brend.
[V,1] PD I, 6:«Nec satis procul ab hoc de quo praemisimus litore, contra occidentalem partem, qua sine fine oceanum pelagus patet, profundissima aquarum illa vorago est... Quae bis in die fluctus absorbere et rursum evomere dicitur, sicut per universa illa litora accedentibus ac recedentibus fluctibus celeritate nimia fieri conprobatur... Ab hac sane de qua diximus vertigine saepe naves raptim cursimque adtrahi adfirmantur tanta celeritate, ut sagittarum per aera lapsus imitari videantur; et nonnumquam in illo baratro horrendo nimis exitu pereunt. Saepe cum iam iamque mergendae sint, subitis undarum molibus retroactae, tanta rursus agilitate exinde elongantur, quanta prius adtractae sunt. Adfirmant, esset et aliam huiusmodi voraginem inter Brittaniam insulam Galliciamque provinciam; cui etiam rei adstipulantur Sequanicae Aquitaniaeque littora; que bis in die tam subis inundationibus opplentur, ut, qui fortasse aliquantulum introrsus a litore repertus fuerit, evadere vix possit. Videas earum regionum flumina fontem versus cursu velocissimo relabi ac per multorum milium spatia dulces fluminum limphas in amaritudinem verti.... Audivi quendam nobilissimum Gallorum refentem, quod aliquantae prius tempestate convulsae, postmodum ab hac eadem Caribdi voratae sunt. Unus autem solummodo ex omnibus viris qui in navibus illis fuerant, morientibus ceteris, dum adhuc spirans fluctibus supernataret, vi aquarum labentium abductus, ad oram usque inmanissimi illius baratri pervenit. Qui cum iam profundissimum et sine fine patens chaos adspiceret, ipsoque pavore praemortuus se illuc ruiturum exspectaret, subito, quod sperare non poterat, saxo quodam superiectus insedit. Decursis siquidem iam omnibus quae sorbendae erant aquis, orae illius fuerant margines denudati; dumque ibi inter tot angustias auxius vix ad metum palpitans resederet, dilatamque ad modicum mortem nihilominus operiret, conspicit ecce subito quasi magnos aquarum montes de profundo resilire navesque, quae absortae fuerant, primas emergere. Cumque una ex illis ei contigua fieret, ad eam se susu quo potuit adprehendit; nec mora, celeri volatu prope litus advectus, metuendae necis casus evasit, proprii postmodum periculi relator existens».
[V,2] PD I, 4:«In extremis circium versus Germaniae finibus, in ipso oceani littore, antrum sub eminenti rupe conspicitur, ubi septem viri, incertum ex quo tempore, longo sopiti sopore quiescunt, ita inlaesis non solum corporibus, sed etiam vestimentis, ut es hoc ipso, quod sine ulla per tot annorum curricula corruptione perdurant, apud indociles easdem et barbaras nationes veneratione habeantur. Hi denique, quantum ad habitum spectat, Romani esse cernuntur. E quibus dum unum quidem cupiditate stimulatus vellet exuere, mox eius, ut dicitur, brachia aruerunt...».
[VI,1,1] So. 2, 2-3:«...scriptores praestantissimi reputant locorum salubritatem, caeli temperiem, ubertatem soli, aprica collium, opaca nemorum, innoxios saltus, vitium olearumque proventus, nobilia pecuaria, tot amnes, lacus tantos... tepentes fontibus..., colonias tam frequentes, tam adsiduam novarum urbium gratiam, tam clarum decus veterum oppidorum... ad haec laterum portuosa, orasque patentibus gremiis commercio orbis accomodatas...».
[2-5] PD II, 24:«Dicitur quoque etiam Latium Italia...»; So. 2, 19-21:«Ergo Italia, in qua Latium antiquum antea a Tiberinis ostiis ad usque Lirim amnem pertinebat, universa consurgit a iugis Alpium, porrecta ad Reginum verticem et litora Bruttiorum, quo in maria meridiem versus protenditur. inde procedens paulatim se Appennini montis dorso attollit, extenta inter Tuscum et Adriaticum, id est inter superum mare et inferum, similis querneo folio, scilicet proceritate amplior quam latitudine. ubi longius abiit, in cornua duo scinditur...»; 23-24:«Verum Italiae longitudo, quae ab Augusta Praetoria per urbem Capuamque porrigitur usque ad oppidum Regium, decies centena et viginti milia passuum colligit, latitudo ubi plurmum quadraginta decem, ubi minimum centum triginta sex; artissima est ad portum quem Hannibalis castra dicunt, neque enim excedit quadraginta milia; umbilicum ut Varro tradit in agro Reatino habet. at in solidum spatium circuitus universi vicies centena quadraginta novem sunt. in quo ambitu adversa Locrensium fronte ortus a Gadibus finitur Europe sinus primus...»; 45:«Insula quae Apuliae oram videt tumulo ac delubro Diomedis insignis est...»; 51:«Italicus excursus per Liburnos, quae gens Asiatica est, procedit in Dalmatiae pedem... at ex altera parte per Ligurum oram in Narbonensem provinciam pergit...»; vedi anche supra I,V,13,2-7.
[6-8] Vedi supra II,II,5,4-5.
[9] Vedi supra I,V,13,4.
[10] Pl. III, 38:« Italia dehinc primique eius Ligures, mox Etruria, Umbria, Latium, ubi Tiberina ostia et Roma... Volscum postea litus et Campaniae, Picentinum inde ac Lucanum Bruttiumque... mox Sallentini, Poediculi, Apuli, Paeligni, Frentani, Marrucini, Vestini, Sabini, Picentes, Galli, Umbri, Tusci, Veneti, Carni,Iapudes, Histri, Liburni».
[VI,2,1] PD II, 9:«... Venetiae fines, quae prima est Italiae provincia... omnis Italia... ab orientali vero parte, qua Pannoniae coniungitur...»; 14:«Venetia... eius terminus a Pannoniae finibus usque Adduam fluvium protelatur. Probatur hoc annalibus libris, in quibus Pergamus civitas esse legitur Venetiarum... Venetiae etiam Histria connectitur, et utraeque pro una provincia habentur...»; Pl. III, 126: «...decima regio... Venetia,... Aquileiam...»; 127:«...colonia Tergeste...»; 129:«...colonia Pola...»;130:«In mediterraneo regionis decimae coloniae Cremona... Mantua Tuscorum trans Padum sola reliqua». Per Bologna vedi infra VI,5,2. Cfr. Parva 195-200:«...Venetia provincia, que testantibus pluribus auctoribus hiis finibus clauditur: ab ortu quidem est Histria, ab occasu Abdua fluvius, a borea Alpes confines Germanie, a meridie sunt fluenta Padi...».
[2] Liv. XXXII, 30, 4:«...Insubres cum Cenomanis super amnis Minci ripam consederunt»; 6:«...in vicos Cenomanorum Brixiamque, quod caput gentis erat...».
[3] Vedi supra II,VI,1,10. AR IV, 22:«Iterum ad mare magnum... ponitur patria quae dicitur Liburnia...»; vedi supra II,VI,1,2-6. Pl. III, 121:«... Togisono ex Patavinorum agris... portum facit Brundulum».
[VI,3] PD II, 15:«Secunda provincia Liguria...». Livio parla diverse volte degli Insubri, ma non li identifica mai con i Liguri, e non fa derivare il loro nome da Subrium, che Riccobaldo trova in AR, per cui vedi qui infra. Descriptio 6-9:«Liguria... habens ab oriente Venetiam per fluvium Adue segregatam; a meridie Alpes Cotias mediante flumine Padi, ab occidente Alpes per quas transitur in Gallias et ab aquilone Alpes per quas itur in Germaniam»; PD II, 15:«In qua Mediolanum est et Ticinus, quae alio nomine Papia appellatur. Haec usque ad Gallorum fines extenditur»; vedi supra I,V,4,1; AR IV, 30:«...Laumellon... Vercellis, Novania [var. Novaria], Sibrium, Comum, Mediolanum, Laude Pompeii»; Pl. III, 123:«... Augusta Praetoria...»; De terminatione 4:«Inter hanc et Sueviam Alamannorum provinciam, que versus septentrionem est posita, due provincie inter Alpes sunt: Rhetia prima et Rhetia secunda».
[VI,4] PD II, 16:«Quinta vero provincia Alpes Cottie, quae sic a Cottio rege, qui Neronis tempore fuit, appellatae sunt»; Liv. XXXIX, 1, 5:«In Liguribus omnia erant, quae militem excitarent, loca montuosa et aspera...»; 32, 1-2:«Consules... in Ligures provinciam exercitum duxerunt. Sempronius a Pisis profectus in Apuanos Ligures vastando agros... aperuit saltum usque ad Macram fluvium et Lunae portum...»; 4:«Et Ap. Claudius felicitatem virtutemque collegae in Liguribus Ingaunis aequavit...»; XXXII, 29, 6:«Q. Minucius in laeva Italiae ad inferum mare flexit iter Genuamque exercitu ducto ab Liguribus orsus bellum est»; Iu. XX, 1, 11:«Sed et Pisae in Liguribus Graecos auctores habent»; Pl. III, 48:«...flumen Macra, Ligurie finis»; 49: «patet ora Liguriae inter amnes Varum et Macram...»; 50:«... Etruria est ab amne Macra...»; Su. VIII, XVII:«...unde adquireret Britanniam potissimum elegit neque temptatam ulli post Divum Iulium et tunc tumultuamntem ob non redditos transfugas. Hunc cum ab Ostia navigaret, vehementi circio bis paene demersus est, prope Liguriam iuxtaque Stoechadas insulas. Quare a Massilia Gesoriacum usque pedestri itinere confecto inde transmisit...»; So. 2, 6:«in Liguria... ». Vedi supra II,VI,1,10. Fraintende Liv. V, 35, 2:«...prope antiquam gentem Laevos, Ligures incolentes circa Ticinum amnem...», e infatti Livio non parla mai di Dextri.
[VI,5,1] PD II, 16:«Sexta provincia Tuscia... Haec habet intra se circium versus Aureliam, ab orientis vero partem Umbriam». Vedisupra II,VI,4.
[2] Vedi supra II,VI,2,1. Liv. V, 33, 7-10:« Tuscorum ante Romanum imperium late terra marique opes patuere. Mari supero inferoque quibus Italia insulae modo cingitur, quantum potuerint nomina sunt argumento, quod alterum Tuscum communi vocabulo gentis, alterum Adriaticum mare ab Atria, Tuscorum colonia, vocavere Italicae gentes, Graeci eadem Tyrrhenum atque Adriaticum vocant. Et in utrumque mare vergentes incoluere urbibus duodenis terras, prius cis Appenninum ad inferum mare, postea trans Appenninum totidem, quot capita originis erant, coloniis missis, quae trans Padum omnia loca - excepto Venetorum angulo qui sinum circumcolunt maris - usque ad Alpes tenuere»; XXXVII, 57, 7-8:«Eodem anno... Bononiam, Latinam coloniam... deduxerunt... Ager captus de Gallis Bois fuerat; Galli Tuscos expulerant»; XXXIX, 55, 7:«Eodem anno Mutina et Parma coloniae civium Romanorum sunt deductae... in agro, qui proxime Boiorum, ante Tuscorum fuerat...»; IV, 37, 1:«... Volturnum, Etruscorum urbem, quae nunc Capua est...»; XXVIII, 28, 6:«...Capuam Tuscis veteribus cultoribus...».
[3] Pl. III, 50:«primum Etruriae oppidum Luna, portu nobile, colonia Luca a mari recedens propriorque Pisae...»; 52:«de cetero Arretini Veteres, Arretini Fidentiores, Arretini Iulienses, Amitinenses, Aquenses cognomine Taurini, Blerani, Cortonenses, Capenates, Clusini Novi, Clusini Veteres, Florentini praefluenti Arno adpositi, Faesulae, Ferentinum,... Praefectura Claudia Foroclodi, Pistorium, Perusia,... Saturnini...,Statonenses,... Veientani,... Volaterrani...».
[4] Pl. III, 53-54:« Tiberis... e media fere longitudine Appennini finibus Arretinorum profluit... Etruriam ab Umbris ac Sabinis mox citra... urbis Veientem agrum a Crustumino, dein Fidenatem Latinumque a Vaticano dirimens... duobus et quadraginta fluviis auctus, precipuis autem Nare et Aniene...»;Athenate è lettura errata per autem Nare.
[VI,6] De terminatione 6:«Umbria vero, que est Tuscie pars...»; Hier. Chron. 1817:«Plautus ex Umbria Sarsinas...». AR IV, 33:«Monte Feletre, Orbino, Foro Sempronii...»; PD II, 16:« Umbria autem dicta est, quod imbribus superfuerit, cum aquosa clades olim populos devastaret». Forse richiamo a So. 11,33-34, per cui vedi supra II,II,4,2.
[VI,7] PD II, 16:«In Umbria vero, quae istius in parte ponitur, Perusium... Spoletiumque consistunt».
[VI,8] PD II, 19:«Post Flamminiam duodecima Picenus occurrit, habens ab austro Appenninos montes, ex altera vero parte Hadriaticum mare. Haec usque af fluvium Piscariam pertendit. In qua sunt civitates Firmus, Asculus... et iam vetustate consumpta Hadria, quae Hadriatico pelago nomen dedit»; per Ancona vedi infra VI,19. Pl. III, 113:«...coloniae Fanum Fortunae, Pisaurum...»; per Senigallia vediinfra VI,19.
[VI,9,1] Vedi infra VI,10.
[2] PD II, 19:«In qua nobilissima urbium Ravenna...»; IA 286,7-287,3:«Item ab Arimino... Curva Caesena... Foro Livi... Faventia... Foro Corneli...».Confonde insieme Forum Clodi e Forum Livi, per cui vedi infra VI,21,1.
[VI,10] PD II, 18:«Decima porro Emilia a Liguria incipiens, inter Appenninas Alpes et Padi fluenta... Cornelique foro, cuius castrum Imolas appellatur»; Descriptio 14-16:«Emilia... a meridie Tussiam...»; 28-30:«...continet has civitates, scilicet Placentiam, Parmam, Regium, Mutinam et Bononiam...»; AR IV, 33:«...Lepidum regium...»; Pl. III, 115:«...Bononia, Felsina vocitata tum cum princeps Etruriae esset...».
[VI,12] PD. II, 20:«Porro tertia decima Valeria, cui est Nursia adnexa, inter Umbriam et Campaniam Picenumque consistit. Quae ab oriente Samnitum regionem adtingit... Haec habet urbes Tiburim, Carsiolis et Reate,...et Amiternum regionemque Marsorum et eorum lacum qui Fucinus appellatur».
[VI,13] Eu. 2,8,1:«...Samnites... qui medii sunt inter Picenum, Campaniam et Apuliam...»; 9,4:«tum bellum cum Samnitibus per annos quadraginta novem actum sustulerunt»; PD II, 20:«Quarta decima Samnium inter Campaniam et mare Hadriaticum Apuliamque,... In hac sunt urbes... Aufidenam, Hisernia et antiquitate consumpta Samnium, a qua tota provincia nominatur, et ipsa harum provinciarum caput ditissima Beneventus. Porro Samnites nomen accipere olim ab hastis, quas fere solebant quasque Graeci synia appellant»; Liv. IX, 27, 14:«... Maleventum, cui nunc urbi Beneventum nomen est...»; Pl. III, 105:«...Beneventum auspicatius mutato nomine, quae quondam appellata Maleventum...».
[VI,14] PD II, 17:«Septima quoque provincia Campania ab urbe Roma usque ad Siler Lucaniae fluvium producitur». Per il verum Latium vedi supra II,VI,1,2. Pl. III, 62-66:«...Neapolis...Parthenope a tumulo Sirenis appellata... Pompei... Nola;... Aricia, Alba Longa... Atellani... Arpinates...»; 59-60:«...est colonia Minturnae, Liri amne divisa... ab hoc sinum incipiunt vitiferi colles... hinc Setini et Caecubi protenduntur agri; his iunguntur Falerni, Caleni. dein consurgunt Massicci, Gaurani Surrentinique montes».
[VI,15] PD II, 17:«Porro octava Lucania, quae nomen a quodam luco accepit... inchoat, cum Brittia... per ora Tyrreni...»; IA 109,1-3:«...Capua... Nuceria...».
[VI,16] PD II, 17:«... Brittia... usque ad fretum Siculum... sicut et duae superiores, dextrum Italiae cornu tenens pertingit; in qua est Pestus et Lainus, Cassianum et Cosentia Regiumque sunt positae civitates». Per i castra Hannibalis vedi supra I,V,13,7; II,VI,1,3.
[VI,17] Vedi supra I,V,13,1.
[VI,18,1] PD II, 21:«Quinta decima provinciarum est Apulia, cumsociata sibi Calabria... Haec ab occidente vel africo habet Samnium et Lucaniam, a solis vero ortu Hadriatico pelago finitur.Haec habet urbes... Brundisium et Tarentum...»; vedi supra I,V,13,1. Salpe è forse la Salapia di Pl. III, 103.
[VI,19,1] PD. II, 24:«Italia etiam Ausonia dicitur ab Ausono, Ulixis filio». Vedi supra II,VI,5,2. PD II, 23:«Certum est tamen, Liguriam et partem Venetiae, Emiliam quoque Flamminiamque veteres historiographos Galliam Cisalpinam appellasse... indeque est quod in Romana historia legitur Ariminum in Gallia constitutum. Siquidem antiquissimo tempore Brennus rex Gallorum, qui aput Senonas urbem regnabat, cum trecentis milibus Gallorum Senonum ad Italiam venit eamque usque ad Senogalliam, quae a Gallis Senonibus vocitata est, occupavit»; Pl. III, 112:«Iungetur... agrumque Gallicum citra Ariminum. ab Ancona Gallica ora incipit Togatae Galliae cognomine»; Eu. 2,16:«conditae a Romanis civitates Ariminus in Gallia...»; Liv. XXXIX,44,10:«eodem anno coloniae duae,... Pisaurum in Gallicum agrum, deductae sunt». Luc. I, 215-16:« et Gallia certus / limes ab Ausoniis disterminat arva colonis»; Su. I, XXX:«...Ravennae subsitit...»; XXXI:«Consecutusque cohortis ad Rubiconem flumen, qui provinciae eius finis erat, paulum consistit, ac reputans quantum moliretur, conversus ad proximos:"Etiam nunc", inquit, "regredi possumus; quod si ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt"».
[2] Liv. XXXVII, 57, 7-8:«...Tria milia hominum sunt deducta»; e vedi supra II,VI,5,2.
[VI,20] Vedi supra II,VI,5,2; 10. Su. I, VI:«In Corneliae autem locum Pompeiam duxit... cum qua deinde divortium fecit, adulteram opinatus a Publio Clodio, quem inter publicas caerimonias penetrasse ad eam muliebri veste...»; XXVI:«...costernata Publi Clodi caede re publica...»; ma non si parla di nocte in Fano , né di Pompeo come autore dell'uccisione; penso ad una corruzione del testo. Vedi supra II,VI,9,2; 10: confonde insieme Forum Pompilii e Forum Corneli.
[VI,21,1] Pl. III, 112:«Iungetur his sexta regio Umbriam conplexa agrumque...», e vedi supra II,VI,19,1; «...cognomine. Siculi et Liburni plurima eius tractus tenuere, in primis Palmensem, Praetutianum Hadrianumque agrum». Vedi supra II,VI,10; Pl. III, 115-16: «...esset, Brixillum, Mutina, Parma, Placentia. oppida Caesena, Claterna, Fora Clodi,Livi, Popili, Druentinorum, Corneli,...Faventini, Fidentini, Otesini, Padinates, Regienses,...Urbanates,...item Senones qui ceperunt Romam».
[2] Pl. III, 110:«... Hadria colonia...», e vedi supra II,VI,8; II,VI,2,1. Pl. III, 130:« Venetos Troiana stirpe ortos auctor est Cato, Cenomanos iuxta Massiliam habitasse in Volscis. Feltrini et Tridentini... et Euganeorum Verona, Iulienses...»; 115:«fluvius Rubico, quondam finis Italiae. ab eo Sapis et Vitis et Anemo, Ravenna Sabinorum oppidum cum amne Bedese...».
[3] Pl. III, 117:« Padus e gremio Vesuli montis... visendo fonte profluens condensque se cuniculo et in Forovibiensium agro iterum exoriens...»; 118:«XXX flumina in mare Hadriaticum defert...»; 119-20: «diductus in flumina et fossas inter Ravennam Altinumque... Septem Maria dictus facere. Augusta fossa Ravennam trahitur, ubi Padusa vocatur, quondam Messanicus appellatus. proximum inde ostium magnitudinem portus habet qui Vatreni dicitur, qua Claudius Caesar e Britannia triumphans... intravit Hadriam. hoc ante Eridanum ostium dictum est, ab aliis Spineticum ab urbe Spina, quae fuit iuxta, praevalens, ut Delphicis creditum est thesauris, condita a Diomede.auget ibi Padum Vatrenus amnis ex Forocorneliensi agro. Proximum inde ostium Caprasiae, dein Sagis, dein Volane... omnia ea fossa Flavia quam primi a Sagi fecere Tusci egesto amnis impetu per transversum in Atrianorum paludes quae Septem Maria appellantur, nobili portu oppidi Tuscorum Atriae, a quo Atriaticum mare ante appellabatur quod nunc Hadriaticum».
[4] Il passo non è in Floro, ma nella sostanza in Jord. XXIX, 149-51:«A septentrionale quoque plaga, ramus illi ex Pado est, qui fossa vocitatur Asconis. A meridie item ipse Padus ab Augusto imperatore latissima fossa demissus, qui septima sui alvei parte per mediam influit civitatem, ad ostia sua amoenissimum portum praebens...».
[VI,22] IA 281,2-282,2:«Item ab Aquileia Bononiam m. p. ? [var. CCXVI]: Concordia m. p. XXXI Altino m. p. XXXI Patavis m. p. XXXII Ateste m. p. XXVAnneiano m. p. XX Vico Variano m. p. XVIII Vico Sernino m. p. XX Mutina m. p. XIII Bononia m. p. XVIII». Cfr. Parva 165-83.
[VII,1,1] Vedi supra I,IV,2,1; 14,1; Pl. VI, 65:«...influere in eum XIX amnes...».
[2] So. 49, 1:«Bactris praeterea est proprius amnis Bactros».
[3] Pl. VI, 71-72:« Indus... in iugo Caucasi... adversus solis ortum effusus, et ipse undeviginti recipit amnes, sed clarissimos Hydaspen... in occasum versus Oceano infunditur».
[4] Vedi supra I,IV,6.
[5] Vedi supra I,IV,5,1; So. 37,6:«Tigris... amnem nobilissimum Choaspen [var. hydaspen] accipit: Euphraten defert in sinum Persicum».
[6] Vedi supra I,IV,8.
[7] Vedi supra I,IV,15; 28,1.
[8] Vedi supra I,IV,9,1.
[9] Vedi supra I,IV,9,1; Iu. XXXVI,3,6:«In ea regione latus lacus est, qui propter magnitudinem aquae et inmobilitatem Mortuum Mare dicitur. Nam... omnia vita carentia in profundum merguntur; nec materiam ullam sustinet...».
[10] Vedi supra I,IV,14,8; So. 15, 19:«...montes Araxen, Moschorum Phasidem fundunt».
[VII,2,1] Vedi supra I,V,2.
[2] AR IV,25:« Bac et Reganum, qui in Danubio merguntur».
[3] AR IV,11:«ex cuius Sarmatiae montibus exeunt plurima flumina, inter cetera unus fluvius procedit in Oceano qui dicitur Bangis».
[4] AR IV, 17:«... Dani qui iuxta Dina fluvium stant».
[5] Vedi supra II,IV,18,1.
[6-7] Vedi supra I,V,6,1; 8,1.
[VII,3] Vedi supra I,V,15,2; 16,1-2; 17,2; AR IV,27:«in quo Rodano ingrediuntur flumina, id est... Arab [var. Arar]».
[VII,4,1] Vedi supra I,V,21,7.
[2] Vedi supra I,V,21,6.
[3] Vedi supra I,V,21,4.
[4] Vedi supra I,V,21,1. 4.
[5] Pl. IV, 112:«... Minius amnis...».
[VII,5,1] Vedi supra I,VI,9; 10,1.
[2] Vedi supra I,VI,7,1.
[3] Vedi supra I,IV,12,1-2; IA 169,2:«...Babylonia...». Vedi supra I,IV,10.
[VII,6,1-4] So. 2, 25:«Ad haec Italia Pado clara est, quem mons Vesulus superantissimus inter iuga Alpium gremio suo fundit, visendo fonte in Ligurum finibus... submersuque cuniculo rursus in agro Vibonensi extollitur... a Graecis dictus Eridanus...». Cfr. Parva 207-66:«Fluviorum in Italia rex Eridanus sive Padus ab occasu versus orientem in Adriaticum sinum tendit per tria precipua hostia. Primum et antiquius facit portum Volane; ad dexteram est portus Primarii... ad sinistram vero portus Volane est portus Gauri... Inde Padus descendens dextra tangit agrum mantuanum usque ad locum oppositum vico Ficaroli... Hoc loco Padus integer cernitur. Modico inde inferius Padus scinditur... infra Ficarolum descendit usque ad civitatem Ferrarie sinistra ripa positam per millia passuum XV. Cum ad mediam urbis partem Padus pervenit, dextera scinditur et... versus orientem tendit per agrum districtus Ferrarie usque... per milia passuum XX. Inde eminus per duo millia passuum sinistra castellum Argente... relinquens per territorium Ravenne Adriaticum sinum petens... Plurima flumina supra Mantuam influunt Padum a sinistra et dextra. Mincius... apud menia Mantue lacum diffundit, inde profluens per X millia passuum... Padum ingreditur...».
[VII,7,1] Cfr. Parva 271-79:« Hic exitur de Pado navibus et... pervenitur in fluvium Athicem. Ab hoc loco si deorsum navigaveris versus ortum Rodigium pervenies, inde in mare Adriaticum vel Venetias. Si per Athicem sursum navem deflexeris, pervenies Lendenariam, mox Veronam, deinde Tridentum poteris pervenire. Et si ubi scinditur Athex iuxta vicum qui dicitur Abbatia...». Pl. III, 121:«...ostia plena... Fossiones...».
[2] Vedi supra I,V,17,1; II,VI,4.
[3] Vedi supra II,VI,4.
[4] Vedi supra II,VI,5,3.
[5] Vedi supra II,VI,5,4.
[6] Vedi supra II,VI,14,1.
[7] Vedi supra II,VI,8.
[8] Vedi supra II,VI,8.
[9] Vedi supra II,VI,19,1.
[VIII,1] Is. XIV, vii, 2:« Sigeum promuntorium Asiae, ubi Hellespontus apertius dilatatur. Dictum autem Sigeum propter Herculis taciturnitatem, quia prohibitus hospitio a Laumedonte».
[2] Is. XIV, vii, 3:« Maleum promuntorium Graeciae, quod intrat mare, et per milia quinquaginta protenditur». Vedi supra I,V,7,1-2. Pl. IV, 75:«...qua Magnus Alexander transcendit».
[3] Vedi supra I,V,6,1.
[4] Vedi supra I,V,11,1.
[6-7] Is. XIV, vii, 7:« Borion promuntorium Numidiae... Hoc hipponem Regium postea dictum... Calpis Hispaniae promuntorium...», e vedi supra I,II,8; II,II,11,1-2.
[8] Vedi supra I,V,1,2.
[IX,1] Vedi supra I,IV,14,1. Is. XIV, viii, 5:« Ararat mons Armeniae, in quo arcam historici post diluvium sedisse testantur...».
[2] Is. XIV, viii, 7:« Hyperborei montes Scythiae...». Vedi supra I,III,2,1; IV,14,5.
[3] Vedi supra I,IV,9,1. So. 33, 2:«... Arabes, nobiles monte Cassio». Vedi supra I,IV,13,1; V,6,1; 8,4.
[4] Vedi supra I,V,11,2. Or. I, 2, 26:«Ibi est mons Olympus».
[5] Vedi supra II,II,4,2.
[6] Vedi supra I,V,21,14.
[7] Vedi supra II,VI,1,3
[8] Vedi supra I,V,13,1.
[9] Vedi supra I,III,3,3; IV,12,2.